Lưỡng đảng ở Hoa Kỳ

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

Ở xứ sở cờ hoa, nơi người ta nói “tự do” nhiều đến mức đôi khi nghe như… kẹt xe ngôn luận, có hai “ông lớn” thay nhau cầm lái chiếc xe mang tên Hoa Kỳ.

 

Một ông khoác áo đỏ, một ông mặc áo xanh. Hai ông không đánh nhau bằng gươm giáo, mà bằng cương lĩnh — thứ văn bản nghe khô như bánh mì nướng nhưng lại quyết định chuyện cơm áo, thuế má, và cả chuyện người dân cãi nhau trên mạng.

 

Người ta gọi đó là Đảng Cộng Hòa và Đảng Dân Chủ.

 

Cương lĩnh là gì mà nghe oai vậy?

 

Nói theo kiểu chợ Bến Thành: cương lĩnh là “bản khai sinh tư tưởng” của một đảng. Nó giống như tờ giấy ghi rõ:

 

* Tôi tin ai?

* Tôi thích xã hội đi hướng nào?

* Tôi muốn nhà nước lớn hay làm nhỏ?

 

Nghe thì nghiêm túc, nhưng thực tế đôi khi cũng giống thực đơn nhà hàng: cùng một món “nước Mỹ”, nhưng mỗi bên nêm gia vị khác nhau. Một bên thích cay (tự do thị trường), bên kia thích ngọt (phúc lợi xã hội). Ăn lâu thì… ai cũng đau bụng chính trị.

 

Đảng Cộng Hòa: ông chủ quán “tự do nhưng phải gọn gàng”.

 

Đảng Cộng Hòa nhìn đời bằng cặp kính “nhà nước càng nhỏ càng tốt”. Họ tin rằng chính phủ mà phình to thì giống… mắm để lâu, dễ hư.

 

Trong cương lĩnh của họ:

 

* Thuế? Cắt bớt.

* Chính phủ? Thu nhỏ lại.

* Doanh nghiệp? Cứ để họ chạy, miễn đừng chạy lên đầu dân.

* Xã hội? Giữ truyền thống, gia đình là nền móng.

* Di trú? Cửa không khóa, nhưng mở vừa vừa thôi kẻo gió lùa.

 

Họ thích khẩu hiệu kiểu “America First” — nghe như ông chủ quán nói: “Lo nhà mình trước, khách tính sau.”

 

Nói gọn lại, Cộng Hòa là kiểu người tin rằng: “Cứ để thị trường tự lo, đừng ai đứng chỉ tay quá nhiều.”

 

Đảng Dân Chủ: ông thầy giáo thương học trò hơi quá tay.

 

Bên kia chiến tuyến, Đảng Dân Chủ lại nhìn xã hội như một lớp học có nhiều học sinh… không đều trình độ.

 

Có em giàu, có em nghèo, có em vừa chạy vừa thiếu giày. Thế là thầy giáo Dân Chủ nói: “Không được, phải giúp thêm.”

 

Trong cương lĩnh:

 

* Thuế người giàu: tăng nhẹ (hoặc không nhẹ tùy mùa bầu cử).

* Phúc lợi: mở rộng.

* Y tế, giáo dục: nhà nước nên đỡ phần.

* Xã hội: tự do cá nhân là số một.

* Phá thai, LGBTQ+, quyền thiểu số: ủng hộ mạnh hơn.

* Nhập cư: mở cửa có kiểm soát, nhưng không khóa chặt.

 

Họ tin rằng: “Thị trường chạy giỏi, nhưng đôi khi chạy qua luôn người yếu.”

 

Nên cần nhà nước kéo lại cho công bằng.

 

Hai ông này giống nhau chỗ… không ai chịu thua ai.

 

 

Nghe thì tưởng khác nhau như cà phê sữa đá và espresso không đường. Nhưng thực ra vẫn có vài điểm chung:

 

Cùng tin vào bầu cử dân chủ.

Cùng muốn nước Mỹ mạnh.

Cùng thích nói “chúng tôi vì dân” (dù dân đôi khi nghe hơi hoài nghi)

Và quan trọng nhất: Cùng không muốn đảng kia thắng.

Khác nhau thì sao? Khác như hai ông hàng xóm cãi nhau vì hàng rào.

Một ông muốn hàng rào thấp cho thoáng gió (Dân Chủ)

Một ông muốn hàng rào cao cho an ninh (Cộng Hòa)

Một ông nói: “thuế cao chút để chia đều”

Ông kia nói: “thuế thấp để ai giỏi thì giàu nhanh”

Một ông nhìn xã hội như “cộng đồng cần chăm sóc”

Ông kia nhìn như “cơ hội phải tự giành lấy”

 

Thế là nước Mỹ thành một sân bóng chính trị, nơi hai đội thay phiên nhau đá quả bóng quyền lực, khán giả thì… vừa xem vừa chửi trọng tài.

 

Nhận xét kiểu phiếm luận

 

Thực ra, hai cương lĩnh này giống như hai liều thuốc:

 

* Liều Cộng Hòa: kích thích tự do kinh tế, nhưng dễ làm xã hội “khô” nếu quá tay.

* Liều Dân Chủ: làm dịu bất bình đẳng, nhưng dễ khiến ngân sách “phình bụng” nếu lạm dụng.

 

Và nước Mỹ, như một bệnh nhân khó tính, cứ vài năm lại đổi toa thuốc một lần.

Có điều trớ trêu là: Khi bên này cầm quyền, bên kia nói “đi sai hướng”. Khi bên kia lên, bên này cũng nói y chang.

 

Thế nên chính trị Mỹ nhiều khi không phải là tìm đúng – sai, mà là… ai nói nghe có vẻ hợp lý hơn trong mùa bầu cử.

 

 

Kết:

 

Cương lĩnh của hai đảng không phải là sách giáo khoa bất biến, mà là “tấm gương chính trị” phản chiếu hai cách nhìn đời:

 

* Một bên tin vào tự do cá nhân và thị trường.

* Một bên tin vào công bằng xã hội và vai trò nhà nước.

 

Còn người dân Mỹ thì đứng giữa, vừa chọn, vừa cãi, vừa… đóng thuế tiếp.

 

Và thế là nền dân chủ Mỹ vận hành như một cuộc hôn nhân dài hạn: không ai ly dị được, nên đành học cách cãi nhau cho nó văn minh.

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.

 

Mời xem thêm bài: Quyền tự do của người Mỹ?