Lãnh tụ mới của Iran trong khói lửa Trung Đông

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

 

Giữa lúc Trung Đông đang rung chuyển bởi những trận oanh kích dữ dội, cái tên Mojtaba Khamenei bất ngờ trở thành tâm điểm của chính trường quốc tế. Người đàn ông 56 tuổi này vừa được chọn làm lãnh tụ tối cao mới của Iran sau cái chết của cha ông, Ali Khamenei, trong một cuộc không kích được cho là do liên quân Hoa Kỳ và Israel thực hiện. Tuy nhiên, điều gây chú ý hơn cả là ngay trong ngày đầu của cuộc chiến, chính Mojtaba Khamenei cũng bị thương: gãy một bàn chân, bầm tím quanh mắt trái và vài vết rách nhỏ trên khuôn mặt.

 

Tin tức này được tiết lộ qua các nguồn ngoại giao và được hãng CNN dẫn lại từ nhiều nguồn tin am hiểu nội tình. Dù phía Tehran cố gắng trấn an dư luận rằng vị lãnh tụ mới vẫn “an toàn”, việc ông chưa hề xuất hiện trước công chúng kể từ khi nhậm chức khiến nhiều người đặt câu hỏi về tình trạng thật sự của ông.

 

Cái chết của một lãnh tụ và sự kế vị đầy tranh cãi.

 

Theo các nguồn ngoại giao Trung Đông, cuộc không kích định mệnh đã cướp đi sinh mạng của Ali Khamenei – người nắm quyền tối cao tại Iran suốt nhiều thập niên. Ngoài ông, còn có năm người thân khác trong gia đình ông ta bị thiệt mạng. Trong cùng biến cố đó, Mojtaba Khamenei bị thương nhưng may mắn sống sót.

 

Ngay sau sự kiện này, Hội đồng Chuyên gia Iran – cơ quan có quyền lựa chọn lãnh tụ tối cao – đã nhanh chóng công bố người kế nhiệm: chính Mojtaba, con trai của vị lãnh tụ vừa tử nạn. Quyết định ấy lập tức gây ra nhiều phản ứng trái chiều trong và ngoài nước.

 

Một số nhà quan sát cho rằng việc con trai kế vị cha khiến chế độ thần quyền Iran mang dáng dấp của một triều đại phong kiến chính trị, điều vốn bị nhiều giáo sĩ bảo thủ trước đây phản đối. Tuy nhiên, trong hoàn cảnh chiến tranh và khủng hoảng, bộ máy quyền lực tại Tehran dường như không muốn xảy ra khoảng trống lãnh đạo.

 

Một giáo sĩ kín tiếng.

 

Trước khi bước lên vị trí quyền lực nhất tại Iran, Mojtaba Khamenei gần như là một nhân vật bí ẩn đối với thế giới bên ngoài. Ông sinh trưởng trong gia đình của Ali Khamenei và theo học thần học tại thành phố linh thiêng Qom.

 

Trong đoạn phim tài liệu ngắn do truyền thông nhà nước Iran công bố sau khi ông được bổ nhiệm, người ta nhấn mạnh rằng Mojtaba từng tham gia chiến đấu khi còn rất trẻ trong Iran–Iraq War – cuộc chiến kéo dài tám năm đã định hình cả một thế hệ chính trị Iran.

 

Những chi tiết đó nhằm xây dựng hình ảnh một người kế vị “trưởng thành trong lửa đạn và đức tin”. Nhưng giới quan sát quốc tế cho rằng điều quan trọng hơn nằm ở những mạng lưới quyền lực hậu trường.

 

Người đứng sau bức màn.

 

Trong suốt thời gian cha mình nắm quyền, Mojtaba Khamenei được cho là một nhân vật có ảnh hưởng sâu rộng trong bộ máy chính trị Iran. Dù ít khi xuất hiện trước công chúng, ông vẫn được xem như chiếc cầu nối giữa giới giáo sĩ và lực lượng quân sự quyền lực nhất nước: Islamic Revolutionary Guard Corps.

 

IRGC – Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo – không chỉ là quân đội tinh nhuệ mà còn kiểm soát nhiều lĩnh vực kinh tế lớn tại Iran. Vì thế, sự gần gũi của Mojtaba với tổ chức này khiến nhiều nhà phân tích tin rằng ông có nền tảng quyền lực vững chắc hơn nhiều người tưởng.

 

Một số chuyên gia tại Carnegie Middle East Center nhận định rằng lập trường của ông có thể còn cứng rắn hơn cả cha mình, đặc biệt trong các vấn đề liên quan đến Israel và Hoa Kỳ.

 

Biểu tượng của sự thách thức. Đối với Washington và Tel Aviv, sự nổi lên của Mojtaba Khamenei được xem như một tín hiệu rằng Tehran không có ý định nhượng bộ.

 

Trong những năm trước đây, chính phủ Hoa Kỳ đã đặt lệnh trừng phạt đối với ông, cáo buộc ông hợp tác với IRGC nhằm mở rộng ảnh hưởng của Iran tại Trung Đông. Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump từng công khai gọi việc Mojtaba trở thành lãnh tụ tối cao là “một lựa chọn không thể chấp nhận được”.

 

Tuy nhiên, từ góc nhìn của Tehran, việc lựa chọn Mojtaba có thể mang một thông điệp hoàn toàn khác: bất chấp áp lực quân sự hay ngoại giao, chế độ Iran vẫn duy trì sự liên tục của quyền lực.

 

Bóng ma năm 2009.

 

Sự nghiệp chính trị của Mojtaba Khamenei không phải không có tranh cãi. Trong cuộc khủng hoảng chính trị sau cuộc bầu cử năm 2009, khi tổng thống bảo thủ Mahmoud Ahmadinejad tái đắc cử, nhiều người biểu tình đã cáo buộc Mojtaba can thiệp vào kết quả bầu cử.

 

Những cuộc biểu tình lớn đã nổ ra tại Tehran và nhiều thành phố khác. Trong những ngày sôi sục ấy, người ta nghe thấy những khẩu hiệu công kích trực tiếp Mojtaba Khamenei – điều hiếm thấy trong một xã hội nơi việc chỉ trích giới lãnh đạo tôn giáo có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.

 

Cuối cùng, phong trào bị đàn áp, nhưng sự kiện đó cho thấy cái tên Mojtaba đã từng là tâm điểm của bất mãn xã hội.

 

Lãnh tụ bị thương trong ngày đầu chiến tranh.

 

Giờ đây, lịch sử dường như đang đặt Mojtaba Khamenei vào một hoàn cảnh trớ trêu. Ngay khi bước lên đỉnh cao quyền lực, ông đã phải đối diện với chiến tranh và thậm chí bị thương trong chính cuộc tấn công khiến cha mình thiệt mạng.

 

Theo các nguồn ngoại giao, ông bị gãy một bàn chân, bầm mắt và rách da mặt. Dù các vết thương được cho là không nguy hiểm đến tính mạng, chúng cũng đủ khiến ông chưa thể xuất hiện trước công chúng.

 

Trong khi đó, truyền thông nhà nước Iran phải dùng lại các đoạn phim cũ và thậm chí cả hình ảnh tạo bằng trí tuệ nhân tạo để lấp khoảng trống hình ảnh của vị lãnh tụ mới.

 

Bài học của quyền lực và chiến tranh.

 

Câu chuyện Mojtaba Khamenei cho thấy một quy luật quen thuộc của chính trị Trung Đông: quyền lực ở nơi này thường gắn liền với bạo lực và bi kịch.

 

Một người vừa bước lên ngôi vị tối cao đã phải bước vào chiến tranh, mang trên người những vết thương của cuộc xung đột. Đó không chỉ là câu chuyện cá nhân, mà còn phản ảnh số phận của cả một quốc gia đang đứng giữa những cơn bão địa chính trị.

 

Lịch sử từng chứng minh rằng những lãnh tụ được sinh ra trong khói lửa thường mang theo tư tưởng cứng rắn hơn. Nếu điều đó đúng với Mojtaba Khamenei, thì Trung Đông có lẽ sẽ còn bước vào một giai đoạn căng thẳng mới.

 

Và trong cuộc cờ lớn ấy, câu hỏi quan trọng nhất vẫn chưa có lời giải: liệu chiến tranh sẽ làm thay đổi Iran – hay chính Iran sẽ làm thay đổi cục diện Trung Đông.

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.

Theo Max Saltman. CNN.