Khi Tòa Bạch Ốc đối đầu với báo chí.

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

Trong lịch sử Hoa Kỳ, Tòa Bạch Ốc không chỉ là nơi làm việc của vị Tổng thống quyền lực nhứt thế giới, mà còn là biểu tượng của một nền cộng hòa được xây dựng trên những nguyên tắc căn bản: quyền lực phải được kiểm soát, chính quyền phải chịu sự chất vấn, và người dân có quyền biết những gì đang xảy ra bên trong guồng máy công quyền.

 

Chính vì vậy, mỗi lần xảy ra va chạm giữa Tổng thống và giới truyền thông, dư luận Hoa Kỳ lại đặc biệt chú ý. Bởi cuộc tranh chấp ấy không chỉ là chuyện riêng giữa một ông Tổng thống và vài tờ báo, mà còn liên quan đến một câu hỏi lớn hơn: trong một xã hội tự do, chính quyền có quyền lựa chọn nhà báo nào được phép quan sát và đặt câu hỏi hay không?

 

Cuộc đối đầu mới đây giữa Tổng thống Donald Trump và ba cơ quan truyền thông gồm CNN, MS NOW và Politico đã làm sống lại cuộc tranh luận lâu đời đó.

 

Chính quyền Trump quyết định cấm các phóng viên của những cơ quan truyền thông này vào khuôn viên Tòa Bạch Ốc, sau khi Tổng thống cáo buộc họ phổ biến những tin tức mà ông cho là sai lạc và bất công đối với chính phủ của ông.

 

Đối với Tổng thống Trump, đây là một cuộc chiến chống lại điều mà ông thường gọi là “tin giả”. Trong nhiều năm qua, ông nhiều lần chỉ trích các cơ quan truyền thông lớn của Hoa Kỳ, cho rằng một số nhà báo có thành kiến chính trị và đưa tin không công bằng về ông.

 

Nhưng đối với các tổ chức báo chí, vấn đề không nằm ở chuyện một Tổng thống có thích hay không thích một bài báo. Vấn đề căn bản hơn là liệu một chính quyền có thể dùng quyền kiểm soát lối vào Tòa Bạch Ốc như một hình thức trừng phạt đối với những tiếng nói chỉ trích mình hay không.

 

Ba cơ quan truyền thông bị cấm đã phản ứng bằng cách đưa vụ việc ra tòa án liên bang.

 

CNN, MS NOW và Politico cho rằng quyết định của chính quyền vi phạm những nguyên tắc bảo vệ tự do báo chí trong Tu Chính Án Thứ Nhất của Hiến pháp Hoa Kỳ.

 

Họ yêu cầu tòa án đảo ngược lệnh cấm và khôi phục quyền tiếp cận Tòa Bạch Ốc của các phóng viên.

 

Cuộc tranh chấp này xảy ra trong một bối cảnh đặc biệt của đời sống chính trị Mỹ. Từ ngày lập quốc, báo chí Hoa Kỳ chưa bao giờ chỉ đóng vai trò ghi chép sự kiện. Báo chí còn được xem như một “quyền lực thứ tư”, đứng bên cạnh ba ngành quyền lực chính thức là hành pháp, lập pháp và tư pháp.

 

Danh từ “quyền lực thứ tư” không có nghĩa báo chí có quyền cai trị đất nước, mà có nghĩa báo chí có nhiệm vụ theo dõi, đặt câu hỏi và đưa thông tin đến công chúng. Một Tổng thống có thể thắng cử bằng lá phiếu của người dân, nhưng sau ngày tuyên thệ nhậm chức, ông vẫn phải đối diện với những câu hỏi khó chịu từ giới truyền thông.

 

Đó là truyền thống đã có từ hơn hai thế kỷ.

 

Ngay từ thời lập quốc, các nhà lãnh đạo Hoa Kỳ đã từng tranh luận gay gắt về giới hạn của báo chí. Các Tổng thống như Thomas Jefferson từng có lúc bị báo chí công kích dữ dội, nhưng chính ông cũng từng nhấn mạnh rằng một xã hội không có báo chí tự do sẽ khó duy trì một chính quyền tự do.

 

Trong lịch sử hiện đại, nhiều đời Tổng thống Mỹ từng có những cuộc đụng độ với truyền thông. Tổng thống Richard Nixon từng có mối quan hệ căng thẳng với báo chí trong thời kỳ vụ Watergate. Chính những cuộc điều tra của báo chí cuối cùng đã góp phần dẫn đến việc ông Nixon từ chức năm 1974.

 

Từ đó, nhiều người Mỹ càng xem quyền chất vấn chính quyền là một phần không thể thiếu của nền dân chủ.

 

Trở lại vụ việc hiện nay, cuộc tranh chấp không chỉ giới hạn trong ba cơ quan truyền thông bị cấm. Các đài truyền hình lớn khác cũng lên tiếng phản ứng. Một số hệ thống truyền hình thuộc nhóm thường luân phiên cung cấp hình ảnh và âm thanh trực tiếp từ các hoạt động của Tổng thống đã tạm ngưng việc đưa tin theo cơ chế “press pool” để bày tỏ sự đoàn kết với các đồng nghiệp bị cấm.

 

Cần nói thêm rằng “White House press pool” là một cơ chế đặc biệt trong sinh hoạt báo chí Mỹ. Vì không phải hàng trăm nhà báo đều có thể cùng lúc đi theo Tổng thống trong mọi chuyến công du hoặc sự kiện, các cơ quan truyền thông lớn thường luân phiên cử một nhóm phóng viên, quay phim và nhiếp ảnh gia để ghi nhận sự kiện, sau đó chia sẻ tài liệu cho những cơ quan khác.

 

Nói một cách dễ hiểu, đây là một hệ thống hợp tác nhằm bảo đảm công chúng vẫn có thông tin về hoạt động của Tổng thống, dù không gian và điều kiện tác nghiệp bị giới hạn.

 

Khi một thành viên trong hệ thống này bị loại bỏ vì lý do chính trị, nhiều người lo ngại rằng tiền lệ ấy có thể ảnh hưởng đến các cơ quan truyền thông khác trong tương lai.

 

Dĩ nhiên, những người ủng hộ Tổng thống Trump đưa ra một lập luận khác. Họ cho rằng Tòa Bạch Ốc không phải là một nơi công cộng thông thường, và chính quyền có quyền quyết định cách tổ chức việc tiếp cận để bảo đảm hoạt động điều hành. Một số viên chức chính phủ cũng lập luận rằng việc không cho một số phóng viên vào khuôn viên Tòa Bạch Ốc không đồng nghĩa với việc đóng cửa cơ quan truyền thông đó.

 

Cuộc tranh luận vì vậy không đơn giản là chuyện “báo chí đúng hoàn toàn” hay “chính quyền đúng hoàn toàn”. Đây là cuộc va chạm giữa hai nguyên tắc: quyền điều hành của một chính phủ được bầu lên và quyền giám sát của một nền báo chí độc lập.

 

Điểm đặc biệt của nền chính trị Mỹ là những tranh chấp như vậy cuối cùng thường được đưa về nơi phán xét cao nhất: tòa án. Bởi vì Hiến pháp Hoa Kỳ không chỉ trao quyền cho người thắng cử, mà còn đặt ra những giới hạn để bảo vệ các quyền căn bản của công dân.

 

Nhìn rộng ra, câu chuyện giữa ông Trump và giới truyền thông không chỉ là câu chuyện của nước Mỹ năm 2026. Nó là một phần trong cuộc tranh luận kéo dài hàng thế kỷ về mối quan hệ giữa quyền lực và sự thật.

 

Một chính quyền mạnh cần có khả năng hành động nhanh chóng và hiệu quả. Nhưng một xã hội tự do cũng cần những tiếng nói độc lập để đặt câu hỏi, kể cả những câu hỏi làm người cầm quyền khó chịu.

 

Bởi vì trong một nền cộng hòa, báo chí không phải là kẻ thù của chính quyền. Báo chí là một trong những công cụ giúp người dân kiểm soát chính quyền.

 

Và đó cũng là lý do tại sao mỗi lần cánh cửa Tòa Bạch Ốc khép lại trước một nhà báo, người ta không chỉ nhìn thấy một cuộc tranh chấp nghề nghiệp. Người ta nhìn thấy một cuộc thử thách đối với những nguyên tắc đã hình thành nên nền dân chủ Hoa Kỳ.

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.

Theo CNN.