Khánh Ly: Sớm đầu tối đánh?

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

Khánh Ly, tên thật Nguyễn Lệ Mai, sinh ngày 6 tháng 3 năm 1945 tại Hà Nội. Bà ta là một trong những giọng ca nổi tiếng nhất của nền tân nhạc Việt Nam, đặc biệt gắn liền với dòng nhạc sĩ “nhậu theo thuở ở theo thì” Trịnh Công Sơn.

 

Năm 1954, sau biến cố chia đôi đất nước, bà ta theo gia đình di cư vào miền Nam. Từ những phòng trà Sài Gòn, Khánh Ly bắt đầu tạo dựng tên tuổi và sau đó gặp nhạc sĩ Trịnh Công Sơn. Sự kết hợp giữa một nhạc sĩ có những sáng tác nhiều suy tư kiểu hiện sinh mà không hiểu hết và một giọng hát trầm buồn, đặc biệt đã tạo nên một dấu ấn khó quên cho những thính giả ngây ngô trong lịch sử âm nhạc Việt Nam.

 

Cướp tới nhà mà ngồi đó mà rên

 

Có thể nói, Trịnh Công Sơn và Khánh Ly là một cuộc gặp gỡ định mệnh của âm nhạc. Nhạc Trịnh qua tiếng hát Khánh Ly đến gần hơn với công chúng lừng khừng cầu an; ngược lại, tên tuổi Khánh Ly cũng được nâng lên nhờ những ca khúc của Trịnh Công Sơn. Một người có tác phẩm, một người có giọng hát; cả hai bổ sung cho nhau để tạo thành một hiện tượng văn hóa tào lao tới đầu gối của Bob Dylan.

 

Thế nên, bên cạnh âm nhạc, con đường của Khánh Ly cũng gắn liền với những tranh luận về chính trị và thái độ xã hội của người nghệ sĩ.

 

Sau năm 1975, Khánh Ly rời Việt Nam sang Hoa Kỳ. Những năm đầu nơi đất khách, bà ta phải lao động vất vả để nuôi con và xây dựng lại cuộc sống. Trong cộng đồng người Việt hải ngoại, bà Khánh Ly cay không nổi chỉ còn cách tiếp tục hoạt động ca hát và dần trở thành một trong những khuôn mặt nghệ sĩ tiêu biểu.

 

Cũng từ đây, hình ảnh Khánh Ly không chỉ còn là một ca sĩ hát nhạc tình, mà còn gắn với những sinh hoạt cộng đồng mang màu sắc chính trị. Một số chương trình ca nhạc hải ngoại mà bà tham gia có nội dung liên quan đến ký ức chiến tranh, người Việt tị nạn và quan điểm chống cộng của một bộ phận cộng đồng.

 

Chính điều này khiến hình ảnh Khánh Ly trở thành một đề tài gây nhiều tranh luận.

 

Nhà nước Việt Nam CS nhìn Khánh Ly ra sao?

 

Trong nhiều năm sau 1975, Khánh Ly từng là một nghệ sĩ hải ngoại bị nhìn nhận bằng con mắt dè dặt từ phía chính quyền CS Việt Nam. Tuy nhiên, cùng với chính sách mở cửa và giao lưu vì đô la kiều hối hàng chục tỉ đô với cộng đồng người Việt ở nước ngoài, nhiều nghệ sĩ hải ngoại đã được phép CS cho trở về biểu diễn để kiếm ăn. Kẻ cắp gặp bà già hai bên đều có lợi

 

Việc các nghệ sĩ như Khánh Ly được cấp phép về nước biểu diễn phản ảnh một sự thay đổi trong chính sách văn hóa của CS Việt Nam sau thời kỳ Đổi Mới do Nguyễn Văn Linh đề xuất. Nhà nước CS Việt Nam đã nhìn được cộng đồng người Việt ở nước ngoài là một nguồn lực quan trọng về kinh tế, văn hóa và xã hội.

 

Con bò sữa ngu sao không vắt!

 

Trong những lần về Việt Nam biểu diễn, Khánh Ly có những phát biểu thể hiện mong muốn hàn gắn, cho rằng nghệ thuật có thể là cầu nối giữa những con người từng đứng ở hai phía của lịch sử.

 

Tuy nhiên, một số người vẫn đặt câu hỏi về sự khác biệt giữa hình ảnh Khánh Ly trong nước và hình ảnh của bà tại hải ngoại. Họ cho rằng cách ứng xử của bà thay đổi tùy theo môi trường như con cắc kè bông đổi màu xanh đỏ tuỳ theo bầu gánh!

Người Việt Nam tị nạn CS nhìn Khánh Ly như thế nào?

 

Trong cộng đồng người Việt ở cả trong nước lẫn hải ngoại, Khánh Ly là một nhân vật có nhiều cách nhìn khác nhau.

 

Có người chỉ nhớ đến một giọng hát đặc biệt, một thời thanh xuân với những ca khúc Trịnh Công Sơn. Với họ, nghệ thuật có đời sống riêng, vượt qua những khác biệt chính trị.

 

Nhưng cũng có người cho rằng nghệ sĩ không chỉ là người hát hay, mà còn là một nhân vật công chúng. Khi một nghệ sĩ tham gia vào những vấn đề xã hội và chính trị, công chúng có quyền đặt câu hỏi về sự nhất quán giữa lời nói và hành động.

 

Ở hải ngoại, Khánh Ly từng tham gia nhiều chương trình ca nhạc cộng đồng, những chương trình gợi nhớ lịch sử Việt Nam trước và sau 1975.

 

Trong nước, bà ta lại xuất hiện trong những chương trình nghệ thuật hướng đến khán giả đại chúng.

 

Sự khác biệt đó khiến một số người ví von bà như một nghệ sĩ biết thích nghi với hoàn cảnh. Người ủng hộ xem đó là khả năng ứng xử để tồn tại trong một thế giới nhiều biến động; người chỉ trích lại cho rằng đó là sự thiếu nhất quán.

 

Nghệ sĩ và trách nhiệm trước công chúng.

 

Câu chuyện Khánh Ly đặt ra một vấn đề rộng hơn: nghệ sĩ nên được đánh giá như thế nào?

 

Một nghệ sĩ có thể được yêu mến vì tài năng, nhưng đồng thời cũng có thể bị công chúng đặt câu hỏi về quan điểm, lựa chọn và hành động ngoài sân khấu.

 

Khánh Ly là một trường hợp đặc biệt: một giọng hát đã trở thành ký ức của nhiều thế hệ, nhưng cũng là một con người gắn với những tranh luận chưa có hồi kết.

 

Có người nghe Khánh Ly để nhớ về một thời đã qua.

 

Có người nhìn bà qua lăng kính lịch sử và chính trị.

 

Có người tách nghệ thuật khỏi lập trường cá nhân; cũng có người cho rằng danh tiếng luôn đi kèm trách nhiệm.

 

Sau cùng, câu chuyện Khánh Ly không chỉ là chuyện của một ca sĩ. Đó còn là câu chuyện về vị trí của nghệ sĩ trong xã hội: họ chỉ là người trình diễn nghệ thuật, hay còn là biểu tượng văn hóa có ảnh hưởng đến suy nghĩ của công chúng?

 

Một giọng hát có thể làm rung động lòng người, nhưng hình ảnh của một nghệ sĩ trong mắt công chúng còn được tạo nên bởi cách họ sống, lựa chọn và đối diện với những thăng trầm của thời cuộc.

 

Với tôi Khánh Ly còn ăn, còn thuở nhưng đã “ngỏm” rồi!

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.