Hỏi móc họng?!

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

Trong tiếng Việt, nhất là tiếng nói đời thường của người miền Tây, có những chữ nghe qua tưởng dễ hiểu nhưng nếu dùng không đúng chỗ thì câu chuyện lại chạy sang một hướng khác. Có khi chỉ sai một chữ thôi mà ý nghĩa đổi hẳn. Một trong những chữ dễ gây lầm lẫn đó là chữ “móc họng”.

 

Mới đây có người viết một câu bình luận: “Ai biểu Báo Chí hỏi khó trả lời quá chừng, cứ đòi Trump móc họng ai móc nổi?”

 

Đọc qua thì thấy người viết bình luận bài viết của tôi muốn nói rằng báo chí đặt câu hỏi quá khó, làm cho người được hỏi khó trả lời.

 

Nhưng vấn đề nằm ở chữ “móc họng”. Đây là chữ dân gian miền Tây dùng khá đặc biệt, không phải cứ cái gì khó trả lời cũng gọi là “móc họng”.

 

Trong cách nói của người miền Tây, “móc họng” là một động từ mang nghĩa bóng. Nó không phải là hỏi bình thường, cũng không chỉ đơn giản là hỏi khó.

 

“Hỏi móc họng” là hỏi kiểu xỏ xiên, hỏi xoáy, hỏi dồn vào chỗ yếu, làm cho người bị hỏi phải lúng túng, khó chống đỡ hoặc phải tự bộc lộ điều mình không muốn nói.

 

Thí dụ, một người nói:

“Bữa trước ông nói một đằng, hôm nay ông nói một nẻo. Vậy câu nào mới là câu ông nói thiệt?”

 

Đó có thể là một câu hỏi bình thường để tìm sự giải thích.

 

Nhưng nếu người hỏi cố tình nói với giọng châm chọc: “Hôm qua ông nói ông nhớ hết mọi chuyện, sao hôm nay lại nói không nhớ? Hay là trí nhớ chỉ hoạt động khi có lợi cho ông?”

 

Thì người miền Tây có thể nói: “Hỏi kiểu đó là hỏi móc họng người ta rồi!”

 

Cái hay của tiếng Việt là vậy. Một câu hỏi không chỉ nằm ở chữ nghĩa, mà còn nằm ở giọng nói, hoàn cảnh và ý định của người hỏi.

 

Cho nên cần phân biệt rõ ba chuyện.

 

1. Thứ nhứt, "hỏi khó".

 

Hỏi khó là đặt ra một vấn đề phức tạp, cần suy nghĩ mới trả lời được. Nhà báo hỏi chính trị gia, nhà khoa học, hỏi chuyên gia, hay người dân hỏi chính quyền về một vấn đề quan trọng, đều có thể là câu hỏi khó. Hỏi khó chưa chắc có ý xấu.

 

2. Thứ hai, hỏi chất vấn.

 

Đây là cách hỏi nhằm yêu cầu người có trách nhiệm giải thích rõ ràng. Trong một xã hội dân chủ, báo chí thường đặt những câu hỏi chất vấn với chính khách để công chúng hiểu được vấn đề.

 

3. Thứ ba, hỏi móc họng.

 

Đây là sắc thái mạnh hơn. Nó có phần khiêu khích, châm biếm hoặc cố tình đẩy người trả lời vào thế khó

.

Bởi vậy, câu “Báo chí hỏi khó quá chừng, cứ đòi Trump móc họng ai móc nổi?” có sự lẫn lộn về nghĩa.

 

Người viết bình luận nầy có lẽ muốn nói: “Báo chí hỏi quá khó, làm sao trả lời hết được?” Nhưng lại dùng chữ “móc họng” sai chỗ.

 

Bởi vì không ai nói “Trump móc họng” trong trường hợp ông ấy đang bị nhà báo đặt câu hỏi. Người bị hỏi mới là người có thể bị “móc họng”.

 

Còn nếu Trump trả lời lại bằng cách hỏi xoáy người khác thì lúc đó mới có thể nói ông ấy “móc họng” đối phương.

 

Tiếng Việt miền Tây có nhiều chữ nghe rất hình tượng. “Móc họng” là một thí dụ. Người bình dân ngày xưa ít dùng những chữ cầu kỳ, nhưng cách nói lại rất sống động. Chỉ hai chữ “móc họng” đã gợi lên hình ảnh một người dùng lời nói như đưa cái móc vào, kéo ra điều người khác không muốn nói.

 

Nhưng chính vì chữ nghĩa dân gian giàu hình ảnh nên càng phải dùng đúng. Nếu không hiểu gốc nghĩa mà đem dùng tùy tiện, câu văn dễ trở thành “tối nghĩa” — tức là nói một đàng nhưng người nghe hiểu một nẻo.

 

Người miền Tây vốn coi trọng chuyện ăn nói. Ông bà thường nói “lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau”. Nhưng lựa lời không có nghĩa là né tránh sự thật. Hỏi khó vẫn cứ hỏi, chất vấn vẫn cứ chất vấn. Chỉ có điều, đã dùng chữ nào thì phải hiểu chữ đó.

 

Trong nghề báo, một câu hỏi mạnh không phải lúc nào cũng là “hỏi móc họng”. Một nhà báo giỏi không cần xỏ xiên; chỉ cần đặt đúng câu hỏi, đúng lúc, đúng vấn đề thì người trả lời cũng phải suy nghĩ.

 

Còn người đọc, người viết bình luận cũng vậy. Đôi khi chỉ vì muốn câu chữ nghe mạnh hơn mà dùng một chữ dân gian không đúng nghĩa, vô tình làm mất đi cái hay của tiếng Việt.

 

Cho nên chuyện “hỏi móc họng” tưởng nhỏ mà không nhỏ. Nó nhắc chúng ta một điều: tiếng nói của ông bà để lại giống như con dao bén. Dùng đúng thì cắt gọn, dùng sai thì tự làm mình bị thương.

 

Một chữ sai có thể làm lệch cả ý. Nhứt là với những chữ miền Tây nghe vui tai, có duyên, nhưng phía sau nó chứa cả một cách nhìn đời.

 

“Hỏi khó” là hỏi để tìm câu trả lời.

 

“Hỏi móc họng” là hỏi để đẩy người ta vào thế phải lộ ra điều mình muốn giấu.

 

Khác nhau chỉ vài chữ, nhưng khác nhau cả cái nghĩa của câu chuyện.

 

Chữ của ông bà cho nó hay lắm nha!

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.