Hội chứng Stockholm và “Cuồng” chính trị “Cuồng Trump”: Khi tâm lý con người đi ngược lại lợi ích bản thân.

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

1. Hội chứng Stockholm là một hiện tượng tâm lý được ghi nhận lần đầu trong vụ cướp ngân hàng tại Stockholm, Thụy Điển, vào năm 1973.

 

Trong vụ việc này, các con tin, bị kẻ cướp giam giữ trong nhiều ngày, dần dần phát triển cảm xúc tích cực đối với những kẻ bắt giữ mình.

 

Từ đó, thuật ngữ “hội chứng Stockholm” ra đời, dùng để chỉ những trường hợp nạn nhân tình nguyện bảo vệ và thậm chí đồng cảm với kẻ gây nguy hiểm cho họ, mặc dù người đó trực tiếp đe dọa đến tính mạng và tự do của họ.

 

Nguyên nhân tâm lý của hội chứng Stockholm liên quan mật thiết đến sự phụ thuộc sinh tồn. Khi nạn nhân bị cô lập, không thể trốn thoát, và nhận thức rằng sự sống sót phụ thuộc vào kẻ gây hại, họ hình thành cơ chế phòng thủ tâm lý: giảm căng thẳng bằng cách lý tưởng hóa hoặc đồng cảm với kẻ gây hại. Đây là một dạng phản xạ sinh tồn, nơi não bộ “làm hòa” với mối đe dọa để giảm nguy cơ bị tổn thương. Các đặc điểm cơ bản của hội chứng bao gồm cảm xúc tích cực với kẻ hại, phủ nhận hành vi xấu của kẻ hại, phụ thuộc vào sự sống còn vào kẻ hại, cùng với căng thẳng kéo dài và sự cô lập. Đây là minh chứng rõ rệt cho khả năng thích nghi tâm lý của con người, ngay cả khi điều đó đi ngược lại lý trí.

 

2. Chuyển sang bối cảnh chính trị, hiện tượng “cuồng” Trump, trong đó có một số người Việt tại Mỹ, cho thấy một mô hình tâm lý tương tự nhưng trong điều kiện hoàn toàn khác. Nhiều người vẫn ủng hộ ông Donald Trump dù chính sách hay hành vi của ông có thể gây tổn hại trực tiếp đến cuộc sống, thu nhập, hay quyền lợi xã hội của họ. Ví dụ, những chính sách về thuế, trợ cấp, hay hạn chế y tế có thể ảnh hưởng tiêu cực, nhưng họ vẫn duy trì sự ủng hộ với mức nhiệt tình cao độ. Điều này gợi ra một cơ chế tâm lý tương tự hội chứng Stockholm: bảo vệ một đối tượng gây hại, nhưng không phải vì sinh tồn mà vì niềm tin và danh tính nhóm.

 

Ở đây, khác với nạn nhân trong hội chứng Stockholm, những người này không bị cô lập, không bị đe dọa tính mạng, và vẫn hoàn toàn có khả năng tiếp nhận thông tin đa dạng, thay đổi quan điểm, hoặc rời bỏ phe ủng hộ.

 

Tuy nhiên, họ vẫn duy trì sự ủng hộ, đôi khi phủ nhận các bằng chứng hiển nhiên, biện minh cho hành vi gây hại, và chuyển hướng chỉ trích sang những người phản đối. Tâm lý này liên quan đến cơ chế mâu thuẫn nhận thức (cognitive dissonance), khi não bộ cố gắng giảm căng thẳng bằng cách biện minh hoặc lý tưởng hóa người lãnh đạo; đồng thời, hiệu ứng nhóm và danh tính cộng đồng khiến cá nhân cảm thấy buộc phải giữ niềm tin để không bị tách khỏi cộng đồng; và hiệu ứng phòng thủ chính trị, khi gắn bó với một lãnh đạo, cá nhân sẽ bảo vệ lãnh đạo để duy trì cảm giác tự hào và sự kiểm soát.

 

So sánh hai hiện tượng này cho thấy cả hai đều xuất hiện cơ chế bảo vệ tâm lý trước mối đe dọa hay xung đột nhận thức. Tuy nhiên, bối cảnh, mức độ nguy hiểm, và hậu quả của chúng hoàn toàn khác nhau.

 

Trong hội chứng Stockholm, người nạn nhân bị trực tiếp đe dọa tính mạng, phụ thuộc sinh tồn vào kẻ gây hại, và bị cô lập hoàn toàn.

 

Trong khi đó, những người Việt “cuồng” Trump không bị đe dọa sinh tồn, vẫn có quyền lựa chọn, tiếp cận thông tin, và có khả năng thay đổi quan điểm, nhưng vẫn duy trì niềm tin và ủng hộ bất chấp thiệt hại kinh tế, xã hội, hay chính trị.

 

Tương đồng duy nhất nằm ở việc cả hai đều bảo vệ một thực thể gây hại, nhưng cơ chế và mục tiêu của tâm lý bảo vệ khác nhau: một bên để tồn tại, một bên để duy trì niềm tin và danh tính nhóm.

 

Một khía cạnh đáng chú ý ở những người Việt “cuồng” Trump là khả năng ngoan cố phủ nhận sự thật rành rành trước mắt. Họ sẵn sàng bác bỏ bằng chứng, dữ liệu kinh tế hay xã hội, thậm chí khi những điều này tác động trực tiếp đến cuộc sống của họ. Điều này không xuất phát từ sự thiếu hiểu biết, mà là vì tâm lý phòng thủ đã trở thành cơ chế duy trì niềm tin, khiến họ bất chấp thiệt hại thực tế. Ở cộng đồng người Việt tại Mỹ, yếu tố này còn được khuếch đại bởi mạng xã hội, cộng đồng trực tuyến, và văn hóa tin tưởng vào ý kiến nhóm. Khi cả một tập thể tin tưởng vào một hình tượng chính trị như Trump, cá nhân sẽ cảm thấy buộc phải giữ niềm tin để duy trì uy tín, vị thế và sự hòa hợp với cộng đồng, bất chấp những dữ kiện trái ngược. Hiện tượng này phản ảnh thực trạng rộng hơn: con người thường ưu tiên cảm giác đúng và sự đồng thuận hơn là sự thật khách quan, đặc biệt khi sự thật mâu thuẫn với niềm tin đã hình thành lâu dài.

 

Nhận diện sự khác biệt và cơ chế tâm lý của hai hiện tượng này giúp chúng ta hiểu rõ hành vi con người trong nhiều bối cảnh khác nhau, từ sinh tồn trong nguy hiểm đến chính trị trong xã hội dân chủ. Nó cho thấy tâm lý con người có khả năng bảo vệ và duy trì niềm tin, đôi khi đi ngược lại lợi ích cá nhân, và nhắc nhở rằng sự ngoan cố, phủ nhận sự thật, hay lý tưởng hóa một đối tượng gây hại có thể xảy ra không chỉ trong tình huống cực đoan mà còn trong đời sống chính trị và xã hội. Với những người Việt tại Mỹ, việc nhận thức về cơ chế tâm lý này có thể giúp họ đánh giá lại các niềm tin chính trị, tránh rơi vào trạng thái bảo vệ một cá nhân hay lý tưởng bất chấp thực tế, và từ đó đưa ra những quyết định dựa trên lý trí hơn là cảm xúc hoặc áp lực nhóm.

 

Hội chứng Stockholm và hiện tượng “cuồng Trump” là minh chứng rõ ràng rằng tâm lý con người luôn phức tạp, và việc hiểu rõ cơ chế hành vi giúp phân biệt giữa cảm xúc sinh tồn và cảm xúc niềm tin, từ đó nâng cao khả năng lý trí, phán đoán, và tự bảo vệ bản thân trong cả tình huống nguy hiểm lẫn chính trị. Nhìn rộng ra, điều này cũng nhắc nhở rằng dù ở bất kỳ môi trường nào, từ cướp ngân hàng ở Thụy Điển đến cộng đồng người Việt tại Mỹ, con người vẫn có thể đi ngược lại lợi ích bản thân vì tâm lý bảo vệ niềm tin, và việc nhận diện cơ chế đó là bước đầu để cân bằng lý trí và cảm xúc.

 

Ca dao quê mình cũng có câu: “Đói lòng ăn trái khổ qua, Nuốt vô thì đắng, nhả ra bạn cười!”

 

Lỡ ngu rồi mà nhận mình ngu là hết ngu nhưng sợ bạn cười nên cho mầy ngu luôn. Cái tâm lý đó ông bà cũng có nói: Cùi rồi không sợ lở!

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.