Giữ lấy chữ của ông bà.

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

Có những điều tưởng chừng nhỏ như hạt bụi, nhưng khi gom lại đủ nhiều thì che mờ cả một bầu trời. Chuyện chính tả tiếng Việt hôm nay cũng vậy. Người ta thường xem nhẹ, cười xòa: “Viết sao cũng được, miễn hiểu là được rồi.”

 

Nhưng xin thưa, nếu ai cũng nghĩ như vậy, thì đến một ngày kia, chúng ta sẽ không còn “tiếng Việt” đúng nghĩa nữa, mà chỉ còn một mớ âm thanh viết vội, nói đại, lẫn lộn và rời rạc.

 

Bài viết này không nhằm dạy đời ai, càng không phải để khoe chữ nghĩa. Chỉ là một lời nhắc, đôi khi hơi gắt, nhưng cần thiết: hãy giữ lấy chính tả như giữ lấy nếp nhà của ngôn ngữ dân tộc.

 

Chính tả, nói cho ngay, không phải chuyện trang trí cho đẹp mắt, cũng không phải món ăn chơi để ai thích viết sao thì viết. Chính tả là hệ thống quy ước chung, giúp con người hiểu nhau qua chữ viết, bất kể vùng miền, giọng nói hay thói quen phát âm.

 

Không có chính tả, chúng ta không có sách giáo khoa. Không có chính tả, văn bản luật trở nên mù mờ. Không có chính tả, một bài báo có thể bị hiểu thành mười nghĩa khác nhau. Và nguy hiểm hơn hết, không có chính tả, tri thức không còn nền móng để truyền lại cho thế hệ sau.

 

Viết sai chính tả không đơn thuần là lỗi kỹ thuật. Nó là dấu hiệu của sự cẩu thả trong tư duy, của thái độ xem nhẹ người đọc, và sâu xa hơn, là sự thiếu tôn trọng chính ngôn ngữ mẹ đẻ của mình.

 

Ngôn ngữ không phải là thứ muốn bẻ cong sao cũng được. Nó là một cơ thể sống, nhưng có xương sống là quy tắc. Bẻ gãy quy tắc ấy, ngôn ngữ sẽ không còn đứng vững.

 

Thời mạng xã hội, người ta có xu hướng “viết như nói”. Thấy sao viết vậy, nghe sao gõ vậy. Người miền Tây nói “dzìa” thì viết “dzìa”. Nói “kiu” thì viết “kiu”. Gọi “ngoại” thành “quại”. Ban đầu nghe có vẻ vui, có vẻ gần gũi, có vẻ “có chất”.

 

Nhưng xin hỏi: chất đến mức nào? Chất đến mức người ngoài vùng không hiểu được? Chất đến mức biến tiếng Việt thành một thứ mật mã nội bộ của từng nhóm nhỏ? Hay chất đến mức làm học sinh phân vân không biết đâu là đúng, đâu là sai

Sự “gần gũi” nếu đánh đổi bằng sự hỗn loạn của chữ nghĩa, thì cái giá phải trả là quá đắt.

 

Sáng tạo trong ngôn ngữ là cần thiết, nhưng sáng tạo không bao giờ đồng nghĩa với phá bỏ hệ thống. Trong âm nhạc, người nghệ sĩ có thể biến tấu, nhưng không thể làm gãy nhịp căn bản của bản nhạc. Ngôn ngữ cũng vậy.

 

Người ta hay nói: “Tiếng Anh có nhiều giọng có sao đâu?”

 

Đúng, tiếng Anh có hàng chục giọng khác nhau: Anh, Mỹ, Úc, Ấn, Ireland… nhưng có một điều bất biến: họ viết giống nhau.

 

Người Mỹ đọc “schedule” là “sked-jool”, người Anh đọc là “shed-yool”, nhưng không ai viết lại thành “skejul” hay “shedyool”. Vì sao? Vì họ hiểu rằng chữ viết là chuẩn chung, còn phát âm là biến thể tuỳ theo dân mỗi nước (mỗi vùng).

 

Nếu mỗi người viết theo cách mình phát âm, thì một cuốn sách sẽ biến thành hàng trăm phiên bản khác nhau chỉ trong một thế hệ.

 

Nhìn rộng ra, không một quốc gia nào có nền giáo dục vững mạnh lại xem nhẹ chính tả. Bởi chính tả không chỉ là chữ viết, mà là kỷ luật của tư duy (tư tưởng).

 

Chúng ta có thể nói “dzìa” trong đời thường, không sao cả. Có thể nói “kiu”, “quại” trong giao tiếp thân mật, cũng không vấn đề. Nhưng khi những cách nói ấy được đưa lên chữ viết một cách tràn lan, nhất là trong môi trường học tập, báo chí, hay tài liệu công cộng, thì vấn đề không còn là chuyện vui nữa. Đó không còn là bản sắc, mà là sự buông lỏng.

 

Không phải ngôn ngữ thiếu khả năng biểu đạt, mà là người viết đang chọn cách dễ dãi nhất. Tiếng Việt vốn rất giàu âm sắc, đủ từ, đủ thanh điệu, đủ khả năng diễn đạt mọi sắc thái. Không có lý do gì để “bẻ chữ” cho vui mắt hay cho nhanh tay.

 

Viết sai lâu ngày sẽ thành quen. Quen lâu ngày sẽ thành chuẩn giả. Và khi chuẩn giả thắng chuẩn thật, ngôn ngữ bắt đầu suy yếu từ bên trong.

 

Không phải ngẫu nhiên mà những nền văn minh lớn đều giữ chính tả rất nghiêm ngặt.

 

Người Pháp nổi tiếng khó tính với chính tả, dù hệ thống của họ rất phức tạp. Người Nhật duy trì ba hệ chữ song song nhưng cực kỳ chặt chẽ. Người Hàn từng cải cách chữ viết cả thập kỷ để thống nhất chuẩn quốc gia.

 

Điểm chung của họ là gì? Là hiểu rằng chữ viết là ký ức tập thể của dân tộc.

 

Chính tả không chỉ phục vụ giao tiếp. Nó là nơi lưu giữ lịch sử, giáo dục, luật pháp, và cả tâm hồn của một ngôn ngữ. Khi chính tả bị phá vỡ, cái bị ảnh hưởng không chỉ là câu chữ, mà là cả hệ thống tư duy của một xã hội.

 

Ngôn ngữ không có chuẩn mực sẽ dẫn đến tri thức không có nền tảng. Và tri thức không nền tảng thì văn hóa cũng không thể đứng vững.

 

Không ai bắt chúng ta phải trở thành nhà ngữ học. Nhưng mỗi người có thể bắt đầu từ điều đơn giản nhất: viết đúng.

 

Viết “về” thay vì “dzìa”.

 

Viết “kêu” thay vì “kiu”.

 

Viết “ngoại” thay vì “quại”.

 

Những điều nhỏ ấy, nếu được giữ gìn, sẽ tạo thành thói quen lớn. Và thói quen lớn sẽ tạo nên một nền văn hóa chữ viết có kỷ luật.

 

Viết đúng không phải là gò bó. Viết đúng là tự trọng.

 

Viết đúng không phải để lấy điểm. Viết đúng là để giữ lại sự trong sáng của tiếng mẹ đẻ.

 

Một con chữ đúng là một viên gạch xây nền tri thức. Một câu văn đúng là một bước đi vững chắc của tư duy. Một thế hệ viết đúng là một thế hệ còn biết tôn trọng chính mình.

 

Nếu có ai nói rằng: “Dzìa cho lẹ nghe quại”, thì xin phép được mỉm cười mà nói lại rằng:

Xin hãy trở về. với chữ viết đúng đắn của tiếng Việt. Trở về với sự cẩn trọng trong từng con chữ.

 

Trở về với lòng biết ơn đối với ngôn ngữ đã nuôi dưỡng mình từ thuở lọt lòng.

 

Ngôn ngữ không cần chúng ta làm màu. Nó chỉ cần chúng ta đừng làm hỏng nó.

Và nếu còn có thể giữ được chính tả hôm nay, thì ngày mai chúng ta còn giữ được tiếng nói của chính mình.

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.

 

Mời đọc tiếp bài: Giữ gìn Tiếng Việt cho trong sáng!