Giải Nobel Hòa Bình?

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

 

Alfred Nobel là người sáng lập Giải Nobel Hòa Bình cùng với các giải Nobel khác. Ông đưa ý định này vào di chúc năm 1895, và giải Nobel đầu tiên được trao vào năm 1901.

 

Alfred Nobel là ai?

 

Alfred Nobel (1833–1896) là một nhà hóa học, kỹ nghệ gia và nhà phát minh người Thụy Điển. Ông nổi tiếng nhất vì phát minh ra thuốc nổ dynamite năm 1867, một phát minh có ý nghĩa lớn trong xây dựng, khai mỏ, nhưng cũng bị sử dụng trong chiến tranh.

 

Có một câu chuyện thường được nhắc đến: khi một tờ báo Pháp nhầm tưởng ông đã qua đời và đăng bài cáo phó gọi ông là “kẻ buôn bán cái chết" vì lợi nhuận từ vũ khí, Nobel được cho là đã suy nghĩ về di sản của mình. Dù câu chuyện này có thể đã được đơn giản hóa qua thời gian, nhưng rõ ràng ông muốn để lại một dấu ấn khác ngoài việc phát minh thuốc nổ.

 

Vì sao ông lập Giải Nobel Hòa Bình?

 

Trong di chúc ngày 27 tháng 11 năm 1895, Nobel dành phần lớn tài sản của mình để lập các giải thưởng nhằm vinh danh những người có đóng góp lớn nhất cho nhân loại.

 

Riêng Giải Nobel Hòa Bình được trao cho người hoặc tổ chức: Có đóng góp lớn cho tình huynh đệ giữa các quốc gia. Thúc đẩy giảm bớt hoặc loại bỏ quân đội thường trực. Tổ chức hoặc thúc đẩy các hội nghị hòa bình. Làm việc vì hòa giải, nhân quyền và hợp tác quốc tế.

 

Nobel viết trong di chúc rằng giải Hòa Bình dành cho người đã làm nhiều nhất để xây dựng “tình hữu nghị giữa các quốc gia” (fraternity between nations).

 

Vì sao Giải Nobel Hòa Bình được trao ở Na Uy?

 

Năm 1901, khi giải bắt đầu được trao, Thụy Điển và Na Uy vẫn còn trong một liên minh chính trị (đến năm 1905 mới tách ra). Nobel quy định rằng:

Các giải Vật lý, Hóa học, Y học và Văn học do các cơ quan Thụy Điển xét chọn. Giải Nobel Hòa Bình do một Ủy ban Nobel của Na Uy xét chọn.

 

Lý do chính xác Nobel chọn Na Uy vẫn còn được tranh luận, nhưng nhiều nhà sử học cho rằng Na Uy lúc đó có truyền thống ủng hộ phong trào hòa bình và ít liên quan đến các cường quốc quân sự Châu Âu.

 

Ý nghĩa của Giải Nobel Hòa Bình.

 

Qua hơn một thế kỷ, giải thưởng đã được trao cho nhiều nhân vật nổi tiếng như: Martin Luther King Jr. (1964) vì đấu tranh bất bạo động cho quyền dân sự.

 

Nelson Mandela và F. W. de Klerk (1993) vì tiến trình chấm dứt chế độ apartheid.

Mother Teresa (1979) vì hoạt động nhân đạo.

 

International Committee of the Red Cross nhiều lần được trao giải vì cứu trợ nhân đạo.

 

Tuy nhiên, Giải Nobel Hòa Bình cũng thường gây tranh cãi vì đôi khi được trao cho những nỗ lực, kỳ vọng hoặc định hướng tương lai, chứ không chỉ cho những kết quả đã hoàn thành. Vì vậy, một số người xem giải này vừa là sự công nhận thành tựu, vừa là một cách khuyến khích thế giới đi theo con đường hòa bình.

 

Theodore Roosevelt, Woodrow Wilson, Jimmy Carter và Barack Obama là 4 Tổng thống Hoa Kỳ đã từng đoạt Giải Nobel Hòa Binh.

 

Danh sách theo năm:

 

1. Theodore Roosevelt (1906) – Tổng thống thứ 26 (1901–1909)

Là Tổng thống Mỹ đầu tiên nhận Nobel Hòa Bình.

Ông được trao giải vì vai trò trung gian giúp chấm dứt Chiến tranh Nga–Nhật (1904–1905) qua Hiệp ước Portsmouth.

 

2. Woodrow Wilson (1919) – Tổng thống thứ 28 (1913–1921)

Được trao giải vì vai trò thúc đẩy việc thành lập Hội Quốc Liên (League of Nations) sau Thế chiến thứ nhất nhằm ngăn ngừa chiến tranh trong tương lai.

 

3. Jimmy Carter (2002)** – Tổng thống thứ 39 (1977–1981)

Nhận giải sau nhiệm kỳ Tổng thống, nhờ nhiều thập niên hoạt động về hòa giải quốc tế, nhân quyền, dân chủ và các chương trình nhân đạo qua Carter Center.

 

4. Barack Obama (2009) – Tổng thống thứ 44 (2009–2017)

Nhận giải chỉ vài tháng sau khi nhậm chức vì những nỗ lực thúc đẩy ngoại giao quốc tế và hợp tác giữa các quốc gia.

 

Như vậy: Có 4/47 Tổng thống Hoa Kỳ đã từng nhận Nobel Hòa Bình (tính đến hiện nay).

 

Ngoài ra, một số nhân vật từng giữ chức vụ cao trong chính quyền Mỹ cũng đoạt giải, như Al Gore (Phó Tổng thống thời Bill Clinton) năm 2007, nhưng ông không phải là Tổng thống.

 

Một điểm đáng chú ý: cả bốn giải thưởng này đều từng gây tranh luận. Ví dụ, giải của Obama năm 2009 bị một số người cho là trao quá sớm vì ông mới bắt đầu nhiệm kỳ; trong khi những người ủng hộ cho rằng Nobel đôi khi trao cho hướng đi và cam kết chính sách, không chỉ cho thành quả đã hoàn tất.

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.