Có ít xít ra nhiều.

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

Trong đời sống chính trị, có một căn bệnh khá phổ biến: thấy một hạt đậu thì kể thành trái bí, thấy một giọt nước thì mô tả thành đại dương.

 

Người xưa gọi nôm na là “có ít xít ra nhiều”. Cái tài của người kể chuyện không nằm ở chỗ nói đúng sự thật, mà nằm ở chỗ làm cho một chuyện bình thường nghe giống như một biến cố làm rung chuyển cả thế giới.

 

Chuyện Greenland gần đây là một ví dụ thú vị.

 

Một thỏa thuận về an ninh, quốc phòng, quyền hoạt động chiến lược giữa Hoa Kỳ với Đan Mạch và Greenland được một số người diễn giải thành: “Mỹ đã kiểm soát Greenland vĩnh viễn”.

 

Từ một vấn đề quân sự – ngoại giao, qua vài vòng chia sẻ trên mạng xã hội, nó biến thành câu chuyện như thể Hoa Kỳ nhờ Trump nên vừa mua thêm hoặc chiếm thêm được một tiểu bang mới.

 

Người đọc bình thường nghe qua cũng thấy lạ. Nếu một quốc gia mua được một vùng đất rộng lớn như Greenland, chắc chắn đó phải là một sự kiện lịch sử chấn động. Báo chí quốc tế phải đưa tin dày đặc. Quốc hội các nước phải tranh luận. Người dân địa phương phải lên tiếng. Nhưng trên thực tế, câu chuyện phức tạp hơn nhiều.

 

Giữa “có quyền hoạt động an ninh” và “sở hữu chủ quyền lãnh thổ” là một khoảng cách rất lớn.

 

Một căn cứ quân sự không biến thành một tiểu bang. Một hiệp định quốc phòng không tự động biến thành giấy chủ quyền. Một quốc gia được quyền bảo vệ lợi ích chiến lược của mình không có nghĩa là quốc gia đó đã mua được vùng đất ấy.

Nhưng trên mạng xã hội, đôi khi người ta không cần khoảng cách giữa sự thật và cảm xúc. Chỉ cần một câu nghe mạnh mẽ là đủ.

 

“Kiểm soát vĩnh viễn!”

 

Hai chữ “vĩnh viễn” nghe rất kêu. Nó làm người ta liên tưởng đến những bản đồ thế giới được vẽ lại. Nó tạo cảm giác như lịch sử vừa sang trang. Nhưng ngoại giao quốc tế không vận hành bằng những khẩu hiệu đầy kịch tính. Nó vận hành bằng văn kiện, điều khoản, luật pháp quốc tế và quyền lợi của nhiều bên.

 

Lịch sử Hoa Kỳ đúng là có nhiều trường hợp mở rộng lãnh thổ bằng thương lượng và mua bán. Người Mỹ có thể tự hào về những thương vụ như mua Louisiana từ Pháp năm 1803 hay mua Alaska từ Nga năm 1867. Đó là những sự kiện ngoại giao quan trọng.

 

Nhưng lịch sử cũng không phải là một câu chuyện chỉ có một màu.

 

Có những vùng đất Hoa Kỳ có được qua chiến tranh. Có những cuộc xung đột mà các nhà sử học vẫn còn tranh luận về nguyên nhân, mục tiêu và hậu quả. Vì vậy, khi nói về lịch sử một quốc gia, cần nhìn toàn bộ bức tranh, không chỉ chọn những mảnh ghép thuận lợi cho lập luận của mình.

 

Điều đáng nói ở đây không phải là ủng hộ hay chống đối một cá nhân chính trị nào. Điều đáng nói là thói quen biến mọi sự kiện thành một chiến thắng tuyệt đối.

Một cuộc thương lượng thành công thì nói là “thâu tóm cả thế giới”. Một thay đổi chính sách thì nói là “lịch sử chưa từng có”. Một tuyên bố chính trị thì lập tức biến thành sự thật đã hoàn tất.

 

Chính trị hiện đại đôi khi giống như một sân khấu lớn. Người diễn thì cần ánh đèn, người xem thì thích những câu chuyện hấp dẫn. Nhưng sự thật thường ít kịch tính hơn.

 

Một thỏa thuận an ninh là một thỏa thuận an ninh. Một căn cứ quân sự là một căn cứ quân sự. Một vùng lãnh thổ có chủ quyền là một vùng lãnh thổ có chủ quyền.

Không thể lấy một cái tên lớn rồi phủ lên một sự việc nhỏ để biến nó thành một chiến công khổng lồ.

 

Cũng giống như trong đời thường, một người mua được chiếc xe mới thì có thể nói: “Tôi vừa đổi xe”. Nhưng nếu khoe rằng: “Tôi vừa làm chủ cả ngành công nghiệp xe hơi” thì người nghe chỉ biết cười.

 

Chính trị cũng vậy. Một chút thành tựu có thể đáng ghi nhận, nhưng phóng đại nó thành huyền thoại thì lại làm mất giá trị của chính thành tựu đó.

 

Nguy hiểm hơn nữa là khi người ta không còn quan tâm sự thật. Họ chỉ tìm những thông tin phù hợp với điều họ đã tin sẵn. Một câu chuyện càng hợp ý thì càng dễ được chia sẻ, dù có thiếu một điều quan trọng.

 

Vì vậy, người đọc thông minh cần giữ một khoảng cách nhỏ giữa cảm xúc và thông tin. Không phải vì phải nghi ngờ tất cả, mà vì lịch sử luôn phức tạp hơn những câu khẩu hiệu.

 

Một đất nước mạnh không cần những câu chuyện phóng đại để chứng minh sức mạnh. Một nhà lãnh đạo có thành quả thật không cần biến mọi việc thành một chiến thắng vĩ đại chưa từng có.

 

Cuối cùng, điều đáng nhớ là: trong chính trị, đôi khi thứ lớn nhất không phải là sự kiện, mà là câu chuyện người ta kể về sự kiện đó.

 

Và khi một hạt cát được thổi lên thành núi, người tỉnh táo chỉ cần hỏi một câu đơn giản: “Đây là ngọn núi thật, hay chỉ là bụi cát đang bay trong gió?”

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.