Bông điên điển.

 

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

Mùa nước nổi (còn gọi là “mùa nước lên”) của vùng đồng bằng sông Cửu Long diễn ra hàng năm, thường bắt đầu từ khoảng tháng 8 đến tháng 11 dương lịch. Nước từ thượng nguồn sông Mê Kông đổ về, khiến nước sông Tiền, sông Hậu và các con kênh, con rạch dâng cao, ngập ruộng vườn, gây ra cảnh tượng “biển nước” trên đất liền. Người dân miền Tây mình lúc này phải dùng xuồng, ghe để di chuyển thay vì đi bộ. Nhưng bù lại, con nước nổi mang theo phù sa bồi đắp cho đất đai màu mỡ, giúp sinh vật nước ngọt phát triển, làm nên những sản vật trù phú cho xứ sở này.

 

Miền Tây quê tui, tới mùa nước nổi là mênh mông đồng ruộng, nước lênh láng trắng xóa tận chân trời. Đó cũng là lúc bông điên điển bắt đầu trổ vàng rực rỡ hai bên bờ kinh, bờ rạch, xen giữa đám lục bình trôi dập dềnh và tiếng mái chèo khua nước lách chách. Cái bông nhỏ xíu, màu vàng tươi như ánh nắng chiều, mọc thành chùm, mọng nước, ngắt ăn sống thì giòn giòn, ngọt thanh, mát ruột, ăn không biết ngán. Ai từng sống miền Tây mùa nước nổi, chắc hẳn không thể nào quên được cái hương vị dịu dàng mà chân chất của loài bông dại này.

 

Bông điên điển không ai trồng, nó tự mọc hoang theo con nước, nước dâng tới đâu là nó ngoi đầu lên tới đó. Dân quê mình gọi là “lộc trời”, vì không cần phân thuốc, chăm sóc mà nó vẫn tốt tươi, mang lại biết bao món ăn ngon lành cho bữa cơm đạm bạc. Mà cái giống bông này cũng có cái tên nghe đã thấy... quê mình mùa nước nổi! Dân mình gọi là “điên điển”, còn bà con Khmer thì gọi là *xà no*. Ở vùng Trà Vinh, Sóc Trăng, An Giang, Bạc Liêu – nơi người Khmer sinh sống đông đảo – ai đi chợ mà hỏi “bông xà no” là mấy em bán rau cười liền, lựa cho một bó vàng ươm, còn dặn thêm: “Nấu canh cá linh nghe anh, ngon lắm đó! Ăn bông xà no là ăn cả mùa nước nổi vô bụng” – nghe em nói vậy mà thấy thương gì đâu!

 

Nhớ lúc còn nhỏ chút éc, tui hay xách cái rổ tre nhỏ chạy lon ton theo má, lội nước ngập tới đầu gối bì bõm ngoài mé sông để bứt bông. Má đi một vòng là đầy rổ. Vị ngọt thanh của bông lan đầu lưỡi, mùi bùn non thơm nhè nhẹ, nghe như cả đồng quê tan vào từng hơi thở. Có bữa xào tép, có bữa làm nhân bánh xèo, có khi nấu canh chua với cá linh… món nào qua bàn tay khéo léo của má cũng ngon bá chấy bọ chét!

 

Nói bông điên điển là “hồn vía” của mùa nước nổi cũng không quá lời. Đầu tiên phải kể đến món tép đồng xào bông điên điển, nghe thôi là đã thấy sực nức mùi thơm từ gian bếp củi. Tép lửa nhỏ xíu, ngọt thịt, được bắt bằng vó ở mương sau nhà, rửa sạch rồi xào chung với bông mới bứt. Má phi tỏi thơm lừng, đổ tép vô đảo đều, rồi mới cho bông điên điển vào, xào nhanh tay cho giữ màu vàng tươi. Nêm thêm chút nước mắm ngon, tiêu cay cay, ăn với cơm nóng là đã ơi là đã! Món ăn quê mùa, đơn giản mà đậm đà, thấm thía. Vị ngọt của tép quyện với cái giòn giòn của bông, khiến người ta ăn đổ mồ hôi mẹ mồ hôi con, quên cả trời trưa chang nắng.

 

Rồi tới món bánh xèo nhân bông điên điển. Bánh xèo miền Tây mà thiếu bông điên điển thì chẳng khác gì chè đậu không có nước cốt dừa – coi như mất vui một nửa! Má tui ngày xưa hay đổ bánh xèo bằng cái chảo gang cũ kỹ, đặt lên bếp củi riu riu. Bột bánh đổ ra chảo nghe cái “xèo” rôm rốp đã tai, rồi lần lượt cho nhân vô: ít bông điên điển vàng óng, vài con tép đất, miếng thịt ba rọi xắt mỏng. Mùi thơm bốc lên quyện giữa mùi khói bếp và mùi bông đồng làm ruột gan cồn cào. Má khéo tay, bánh nào cũng tròn vo, viền cháy cạnh vàng ruộm, gấp lại vừa vặn như cái nón quai thao nhỏ xíu. Ăn bánh xèo thì phải cuốn với lá cách, lá lốt, đọt bằng lăng non, thêm trái khóm xắt mỏng, chấm mắm chua ngọt có ớt tỏi bằm. Cái vị bông điên điển vừa giòn vừa thơm, nhấn nhá cho miếng bánh thêm hài hòa, ăn hoài không ngán.

 

Nhưng đỉnh nhất của mùa nước nổi phải là tô canh chua bông điên điển nấu với cá linh non. Cá linh mới đầu mùa bụng căng trứng, thịt mềm, đầu béo ngậy. Canh nêm me chín chua thanh, thơm phức, rồi cho bông điên điển vô sau cùng để giữ nguyên độ giòn và vị ngọt. Bưng tô canh nóng hổi ra ăn với cơm trắng là đủ thấy đời dễ thương như câu hò sau lũy tre làng.

 

Bây giờ ở nơi phố thị, hoặc những lúc viễn xứ xa xôi, mỗi lần đi chợ tình cờ thấy người ta bán vài bó bông điên điển, lòng tui lại bồi hồi, nao nao đến lạ. Cầm bó bông trên tay mà cứ ngỡ đang xách rổ theo má ngoài đồng ngày xưa. Nhưng ngẫm lại cũng buồn: người bứt bông điên điển ngày xưa – má tui – giờ không còn nữa. Chỉ còn tui với những nắm bông vàng ươm, cứ mỗi mùa nước nổi lại về, như lời chào nhắc nhở trong mơ: “Con ơi, quê nhà còn đó, hương xưa còn đây...”.

 

Bông điên điển – hay bông xà no – không cần ồn ào mà vẫn làm nên thương nhớ. Nó không sang trọng như đặc sản phố thị, nhưng nó có linh hồn. Đằng sau cái màu vàng chân chất ấy là một sức mạnh kỳ lạ, kéo người ta trở về một miền ký ức dịu dàng: là linh hồn của ruộng đồng, của dòng sông, của mái nhà lá đơn sơ có tiếng gà gáy sớm. Đó là bữa cơm nghèo mà ấm cúng, nơi có bàn tay má chăm lo, có tiếng ru ầu ơ, có cả một trời quê gói gọn trong màu bông dại mộc mạc.

 

Bông điên điển tên nghe dân dã, như chính con người miền Tây quê tui — thiệt thà, chân chất, mà chan chứa nghĩa tình. Ai từng sống qua một mùa nước nổi, từng ngồi bên bếp rơm nhìn má xào bông, đổ bánh... chắc sẽ hiểu: bông điên điển không chỉ là một món rau đồng. Nó là quê hương. Là má. Là tuổi thơ. Là một phần máu thịt của những người con xa xứ, sống bằng ký ức, bằng nỗi nhớ, và bằng mùi bông vàng năm cũ.

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.