Bản ghi nhớ giữa Hợp chủng quốc Hoa Kỳ và Cộng hòa Hồi giáo Iran.

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

Hai bên, Hoa Kỳ và Iran cùng các đồng minh trong cuộc chiến hiện tại, trên tinh thần thiện chí, đã đồng ý ngày 17 tháng 6 về các nội dung sau:

 

1. Chấm dứt chiến sự

 

Hoa Kỳ và Cộng hòa Hồi giáo Iran cùng các đồng minh tuyên bố chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn các hoạt động quân sự trên mọi mặt trận, bao gồm cả Lebanon.

 

Hai bên cam kết từ nay không khởi động bất kỳ hành động chiến tranh hay quân sự nào chống lại nhau, không đe dọa hoặc sử dụng vũ lực, đồng thời bảo đảm toàn vẹn lãnh thổ và chủ quyền của Lebanon.

 

Thỏa thuận cuối cùng sẽ xác nhận việc chấm dứt chiến tranh trên tất cả các mặt trận, bao gồm Lebanon và các nội dung liên quan.

 

2. Không can thiệp nội bộ.

 

Hai bên tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của nhau, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau.

 

3. Đàm phán trong 60 ngày.

 

Hai bên cam kết đàm phán để đạt thỏa thuận cuối cùng trong vòng tối đa 60 ngày, có thể gia hạn nếu đồng thuận.

 

4. Rút phong tỏa hải quân.

 

Hoa Kỳ sẽ bắt đầu dỡ bỏ phong tỏa hải quân đối với Iran ngay sau khi ký MOU, và hoàn tất trong vòng 30 ngày. Trong thời gian này, lưu thông hàng hải sẽ dần được khôi phục.

 

Hoa Kỳ cũng sẽ rút lực lượng quân sự khỏi khu vực gần Iran trong vòng 30 ngày sau thỏa thuận cuối cùng.

 

5. Lưu thông qua eo biển Hormuz.

 

Iran sẽ bảo đảm cho tàu thương mại đi lại an toàn qua eo biển Hormuz trong 60 ngày, không thu phí.

 

Iran cũng sẽ phối hợp với Oman và các nước khu vực để thảo luận cơ chế quản lý tương lai của eo biển Hormuz theo luật quốc tế.

 

6. Gói tái thiết 300 tỷ USD.

 

Hoa Kỳ và các đối tác khu vực sẽ xây dựng kế hoạch tối thiểu 300 tỷ USD để tái thiết và phát triển kinh tế Iran.

 

Các giấy phép và miễn trừ tài chính sẽ được Hoa Kỳ cấp để thực hiện kế hoạch này.

 

7. Dỡ bỏ toàn bộ trừng phạt.

 

Hoa Kỳ cam kết chấm dứt mọi loại trừng phạt đối với Iran, bao gồm cả các nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, các lệnh trừng phạt đơn phương, trực tiếp và gián tiếp.

 

Hai bên sẽ xây dựng lộ trình thực hiện trong thỏa thuận cuối cùng.

 

Phân tích:

 

1. Bản chất của văn kiện

 

Đây không phải “hiệp ước hòa bình hoàn chỉnh”, mà là: Memorandum of Understanding (MOU) = ghi nhớ chính trị mang tính khung đàm phán

 

Chưa có giá trị pháp lý quốc tế đầy đủ như hiệp ước.

 

Nói đơn giản: đây là “bản thỏa thuận mở đường”, chưa phải kết thúc chiến tranh thật sự.

 

2. Điểm nổi bật lớn nhất

 

(a) Đổi chiến tranh lấy kinh tế

Iran được: dỡ trừng phạt, mở bán dầu, nhận gói 300 tỷ USD, mở lại dòng tiền quốc tế

 

Hoa Kỳ được: Iran cam kết không vũ khí hạt nhân; giảm xung đột khu vực; kiểm soát leo thang chiến tranh.

 

Đây là mô hình “hòa bình bằng kinh tế hóa xung đột”.

 

(b) Hormuz là nút chiến lược.

Eo biển Hormuz là huyết mạch dầu mỏ toàn cầu.

Việc Iran “cho qua lại 60 ngày miễn phí” và sau đó bàn cơ chế mới có thể dẫn tới: tranh cãi về “thu phí vận chuyển” hoặc quốc tế hóa tuyến hàng hải Đây là điểm cực kỳ nhạy cảm vì ảnh hưởng toàn cầu.

 

(c) 300 tỷ USD: điểm gây tranh cãi lớn

 

Con số này rất lớn: vượt xa mức tài sản đóng băng của Iran; vượt cả các gói hỗ trợ thông thường của Mỹ.

 

Nếu có thật, nó sẽ tạo:tái cấu trúc kinh tế Iran, ảnh hưởng cân bằng quyền lực Trung Đông

 

Nhưng cũng đặt câu hỏi:

tiền đến từ đâu? Gulf states hay Mỹ? Cơ chế giải ngân thế nào?

 

(d) Dỡ trừng phạt toàn diện = thay đổi trật tự cũ

Nếu thực hiện: Iran trở lại hệ thống ngân hàng quốc tế, xuất cảng dầu không giới hạn, xóa cấu trúc trừng phạt từ 1979 đến nay. Đây là thay đổi địa chính trị rất sâu.

 

3. Điểm yếu / rủi ro của văn kiện

 

1) Không đề cập rõ Israel – HezbollahDù chiến tranh khu vực có liên quan: Israel không được nêu trực tiếp.Hezbollah chỉ gián tiếp. Điều này khiến thỏa thuận dễ “lệch thực địa”.

 

(2) Phụ thuộc vào “thiện chí”

Nhiều điều khoản dùng từ: “sẽ thương lượng”; “sẽ xác định", “có thể gia hạn” Nghĩa là không có cơ chế cưỡng chế mạnh.

 

(3) Nguy cơ sụp đổ khi chính trị thay đổi

Vì: không phải hiệp ước ràng buộc chặt; cần Hội đồng Bảo an phê chuẩn cuối cùng

Một chính quyền mới ở Mỹ hoặc Iran có thể đảo ngược.

 

4. Ý nghĩa tổng thể (1–7)

 

Nếu nhìn tổng thể: Đây là “đổi chiến tranh lấy hội nhập kinh tế”. Mỹ chuyển từ “áp lực quân sự + trừng phạt” sang “thỏa thuận kinh tế” Iran chuyển từ “cô lập” sang “tái hòa nhập có điều kiện”

 

 

điều 8 → 14.

 

8. Vấn đề hạt nhân Iran.

 

Iran tái khẳng định không theo đuổi hoặc phát triển vũ khí hạt nhân.

 

Hai bên đồng ý xử lý lượng vật liệu uranium đã làm giàu thông qua cơ chế sẽ được thỏa thuận sau, dưới sự giám sát của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), bao gồm việc pha loãng tại chỗ.

 

Hai bên cũng sẽ thảo luận về vấn đề làm giàu uranium và các nhu cầu hạt nhân dân sự của Iran trong khuôn khổ thỏa thuận cuối cùng.

 

9. Giữ nguyên hiện trạng tạm thời.

 

Trong thời gian chờ thỏa thuận cuối cùng: Iran duy trì hiện trạng chương trình hạt nhân. Hoa Kỳ không áp thêm trừng phạt mới và không tăng quân tại khu vực

 

10. Cho phép xuất cảng dầu.

 

Hoa Kỳ sẽ ngay lập tức cấp miễn trừ để Iran có thể xuất cảng dầu thô, sản phẩm dầu và các dịch vụ liên quan như ngân hàng, bảo hiểm và vận tải.

 

11. Giải phóng tài sản bị phong tỏa.

 

Hoa Kỳ sẽ cho phép sử dụng toàn bộ tài sản bị đóng băng của Iran sau khi MOU được thực thi.

 

Các tài sản này có thể được sử dụng cho các giao dịch quốc tế, thông qua ngân hàng trung ương Iran.

 

12. Cơ chế giám sát

 

Hai bên sẽ lập cơ chế giám sát để đảm bảo thực hiện MOU và tuân thủ thỏa thuận cuối cùng.

 

13. Nguyên tắc thực thi từng bước

 

Sau khi ký MOU, việc thực thi sẽ diễn ra theo từng giai đoạn:

• Mỹ phải dỡ phong tỏa và mở tài sản.

• Iran phải bảo đảm các cam kết liên quan.

• Sau đó mới tiến hành đàm phán các nội dung còn lại.

 

14. Phê chuẩn quốc tế.

 

Thỏa thuận cuối cùng phải được Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc thông qua bằng nghị quyết có tính ràng buộc pháp lý.

 

Phân tích phần 2 (8 → 14)

 

1. Điều 8: “Điểm lõi của vấn đề Iran”

 

Đây là phần quan trọng nhất về mặt chiến lược.

 

Ý chính: Iran cam kết không chế tạo vũ khí hạt nhân. Nhưng không từ bỏ quyền hạt nhân dân sự

* IAEA giám sát kỹ thuật

 

Ý nghĩa thực tế: Đây là mô hình giống JCPOA nhưng “mềm hơn”.

 

So sánh: JCPOA (2015): hạn chế nghiêm ngặt hơn.

 

MOU này: linh hoạt hơn, ít ràng buộc hơn. Điểm mấu chốt: Iran vẫn giữ “cửa hạt nhân dân sự”.

 

2. Điều 9: “Đóng băng hiện trạng”

 

Đây là điều khoản “đình chiến kỹ thuật”. Thực chất: Không chiến tranh. Không leo thang. Không trừng phạt mới.

 

Nhưng: không có tiến triển thực chất ngay lập tức. Đây là trạng thái “đóng băng xung đột” chứ không phải hòa bình.

 

3. Điều 10: Mở lại dầu mỏ Iran.

 

Đây là thay đổi kinh tế cực lớn. Iran sẽ: quay lại thị trường dầu toàn cầu; sử dụng hệ thống ngân hàng quốc tế, phục hồi xuất cảng năng lượng.

 

Tác động: giảm giá dầu toàn cầu (ngắn hạn), tăng cạnh tranh với Saudi Arabia; giảm áp lực kinh tế lên Iran Đây là “đòn giải phóng kinh tế” mạnh nhất của MOU.

 

4. Điều 11: Mở khóa tài sản Iran

 

Iran được tiếp cận: tài sản bị phong tỏa; tiền dự trữ quốc tế.

 

Ý nghĩa: giúp Iran hồi phục thanh khoản; mở lại nhập cảng hàng hóa.

 

Nhưng: không rõ tổng số tiền, không rõ tốc độ giải ngân. Đây là “đòn bơm máu tài chính” cho Iran.

 

5. Điều 12: Cơ chế giám sát.

 

Đây là “xương sống kỹ thuật” của thỏa thuận. Nhưng điểm yếu: không nói rõ chế tài nếu vi phạm; không có lực lượng cưỡng chế quốc tế.

 

Nghĩa là: giám sát nhưng khó trừng phạt.

 

6. Điều 13: Thực thi theo giai đoạn.

 

Đây là mô hình: “có đi có lại theo từng bước”.

 

Rủi ro: nếu một bên chậm thực hiện → toàn bộ tiến trình đình trệ.Đây là cơ chế dễ “đổ vỡ dây chuyền”.

 

7. Điều 14: Vai trò Liên Hợp Quốc.

 

Đây là điểm rất quan trọng về pháp lý. Nếu được Hội đồng Bảo an thông qua: thỏa thuận trở thành luật quốc tế; mọi nước thành viên phải tuân thủ.

 

Ý nghĩa: tăng tính ràng buộc toàn cầu; giảm khả năng Mỹ đơn phương rút lui.

 

Nhưng vấn đề: Nga hoặc Trung Quốc có thể dùng quyền phủ quyết chính trị hóa thỏa thuận.

 

Tổng nhận định:

 

1. Đây là gì về bản chất?

 

Đây không phải hiệp ước hòa bình hoàn chỉnh.

 

Đây là: “khung hòa bình chiến lược”; “đổi xung đột lấy tái hội nhập kinh tế; “đình chiến có điều kiện”

 

2. Ai được gì?

 

Iran nhận: dỡ trừng phạt; mở dầu mỏ; tiền bị phong tỏa, đầu tư 300 tỷ USD (cam kết); giảm cô lập quốc tế.

 

Mỹ nhận: kiểm soát chương trình hạt nhân Iran; giảm nguy cơ chiến tranh khu vực; ổn định giá dầu dài hạn; giảm gánh quân sự Trung Đông.

 

3. Điểm yếu lớn nhất.

 

(1) Quá nhiều điều “sẽ thương lượng" → thiếu ràng buộc pháp lý ngay lập tức.

(2) Phụ thuộc vào chính trị Mỹ – Iran → thay đổi chính quyền là có thể phá vỡ.

(3) Israel và khu vực bị “gián tiếp hóa” → dễ gây phản ứng ngoài bàn đàm phán

 

4. Nếu thành công, điều gì xảy ra?

 

Iran tái nhập kinh tế toàn cầu; giá dầu ổn định hơn; giảm xung đột Trung Đông. Mỹ giảm chi phí quân sự. Đây có thể là một “JCPOA nâng cấp + hòa bình khu vực”

 

5. Nếu thất bại?

 

Iran tiếp tục hạt nhân hóa; chiến tranh ủy nhiệm lan rộng; eo biển Hormuz trở thành điểm nóng toàn cầu. Mỹ – Iran quay lại đối đầu trực tiếp.

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.

Theo CNN