Bài học cho người dân Mỹ

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

Việc Donald J. Trump đắc cử tổng thống thêm một lần nữa, bất chấp tỷ lệ ủng hộ cá nhân thấp và một nhiệm kỳ đầy tranh cãi trước đó, không còn là một cú sốc chính trị đơn thuần. Nó đã trở thành một lời cảnh tỉnh nghiêm khắc cho nền dân chủ Hoa Kỳ – một nền dân chủ tưởng như vững bền, nhưng thực chất đang mang trong mình nhiều vết nứt âm thầm.

 

Câu hỏi không còn là Trump có xứng đáng hay không, mà là: vì sao một ứng cử viên gây chia rẽ trầm trọng, bị phản đối bởi đa số dư luận trong nhiều thời điểm, vẫn có thể chiến thắng trong một cuộc bầu cử tự do?

 

Câu trả lời, nếu nhìn thẳng và đủ can đảm, nằm ở chính người dân Mỹ và cách hệ thống dân chủ đang vận hành.

 

1. Bài học đầu tiên – và căn bản nhất – là: Hoa Kỳ không bầu tổng thống bằng lá phiếu phổ thông toàn quốc.

 

Người Mỹ quen nghĩ rằng “ai được nhiều phiếu hơn thì thắng”. Nhưng thực tế, tổng thống được quyết định bởi Cử tri đoàn, nơi chỉ cần thắng đúng vài tiểu bang chiến trường với cách biệt rất nhỏ là đủ chiếm “Nhà Trắng”. Một ứng cử viên có thể thua hàng triệu phiếu toàn quốc, nhưng vẫn thắng cuộc.

 

Hệ thống này từng được thiết kế để cân bằng quyền lợi giữa các tiểu bang. Nhưng trong bối cảnh xã hội phân cực ngày nay, nó đã vô tình tạo ra nghịch lý: thiểu số có tổ chức, kỷ luật và quyết liệt có thể áp đặt ý chí lên đa số phân tán và thờ ơ.

 

Đây là một sự thật mà người dân Mỹ buộc phải nhìn nhận, thay vì chỉ phẫn nộ sau mỗi kỳ bầu cử.

 

2. Tỷ lệ ủng hộ thấp không đồng nghĩa với thất bại bầu cử.

 

Donald Trump chưa bao giờ là một tổng thống được “yêu mến rộng rãi”. Nhưng ông ta lại là một chính trị gia khiến người ta sợ hãi, phẫn nộ hoặc trung thành tuyệt đối.

 

Trong bầu cử, cảm xúc tiêu cực – sợ hãi, tức giận, thù ghét – thường mạnh hơn sự đồng tình lý trí. Một cử tri không cần yêu Trump để bỏ phiếu cho ông; họ chỉ cần ghét đối thủ hơn, hoặc tin rằng “ít ra Trump còn đứng về phía mình”.

 

Ngược lại, rất nhiều người không ưa Trump nhưng: không đi bầu vì chán nản cho rằng kết quả “đã an bài” hoặc xem việc bỏ phiếu là vô nghĩa.

 

Dân chủ không sụp đổ vì người xấu đi bầu, mà vì người tốt ở nhà.

 

3. Thiểu số trung thành luôn thắng đa số thờ ơ.

 

Một trong những sai lầm lớn của giới phân tích là đánh giá thấp cử tri trung thành của Trump. Họ không đông hơn đa số, nhưng họ: tin lãnh tụ, nghi ngờ truyền thông, đi bầu đều đặn, không dao động

 

Trong khi đó, tầng lớp trung dung – vốn chiếm số đông – lại phân tán, do dự và dễ bỏ cuộc. Bầu cử không thưởng cho sự do dự; nó thưởng cho kỷ luật chính trị.

Bài học cho dân Mỹ ở đây rất rõ: Dân chủ không vận hành bằng sự im lặng của đa số, mà bằng hành động của những người chịu bước ra phòng phiếu.

 

4. Khi nỗi sợ thắng lý trí.

 

Trump không xây dựng quyền lực trên sự đồng thuận, mà trên nỗi sợ: sợ di dân, sợ mất việc, sợ bị bỏ rơi, sợ trật tự xã hội sụp đổ

 

Nỗi sợ không cần chính xác; nó chỉ cần được lặp đi lặp lại đủ lâu. Trong một xã hội nơi thông tin bị phân mảnh, mạng xã hội tạo ra “buồng vang”, sự thật trở thành vấn đề niềm tin chứ không còn là chứng cứ.

 

Người dân Mỹ phải tự hỏi: ta đang bỏ phiếu vì sự thật, hay vì cảm xúc bị kích động?

 

5. Truyền thông tự do không tự động tạo ra công dân hiểu biết.

 

Một nghịch lý cay đắng của thời đại số là: thông tin càng nhiều, hiểu biết càng ít. Tự do ngôn luận không còn đồng nghĩa với tranh luận dựa trên sự thật; nó bị bóp méo thành quyền hét lớn hơn, lan nhanh hơn.

 

Khi người dân không còn phân biệt được giữa tin tức, ý kiến và tuyên truyền, thì nền dân chủ trở nên dễ bị thao túng – không cần xe tăng, không cần đảo chính.

 

Bài học ở đây không dành riêng cho báo chí, mà cho từng công dân: dân chủ đòi hỏi trách nhiệm trí tuệ, không chỉ quyền phát biểu.

 

6. Trách nhiệm không chỉ thuộc về Trump. Đổ hết lỗi cho Trump là một cách trốn tránh. Ông ta là sản phẩm của những bất mãn, thất vọng và chia rẽ kéo dài. Khi nhiều người cảm thấy bị bỏ quên, họ sẽ chọn người nói rằng “tôi sẽ đập nát hệ thống này”.

 

Câu hỏi thực sự là: hệ thống đã bỏ quên ai, và vì sao? Nếu không trả lời được câu đó, thì dù Trump có rời chính trường, một “Trump khác” vẫn sẽ xuất hiện.

 

Trump đắc cử lần nữa không chỉ là một kết quả bầu cử. Nó là tấm gương soi lại nền dân chủ Hoa Kỳ.

 

Bài học rút ra không dễ chịu, nhưng cần thiết:

 

Dân chủ không tự bảo vệ chính nó. Tự do không miễn trừ trách nhiệm.

 

Đa số im lặng sẽ luôn thua thiểu số có tổ chức.

 

Nếu người dân Mỹ muốn một nền dân chủ lành mạnh hơn, họ không thể chỉ trông chờ vào tòa án, báo chí hay hiến pháp. Họ phải trông chờ vào chính mình – vào lá phiếu, vào sự tỉnh táo, và vào lòng can đảm đối diện sự thật, kể cả khi sự thật ấy không hợp với niềm tin sẵn có.

 

Dân chủ không chết trong một ngày. Nó chết dần, khi người ta quen với việc không còn bảo vệ nó nữa.

 

Tóm lại: Nói ngắn gọn, thẳng thắn và công bằng thì:  Những cử tri ở nhà không đi bầu là một phần quan trọng đã mở đường cho Trump trở lại Tòa Bạch Ốc, nhưng không phải là nguyên nhân duy nhất.

 

Giải thích cho rõ, dễ hiểu:

“Ở nhà” cũng là một lá phiếu… gián tiếp

 

Trong bầu cử Mỹ: Không đi bầu = nhường quyền quyết định cho người khác. Lá phiếu không được sử dụng sẽ không triệt tiêu lá phiếu của người đi bầu.

 

Ở các tiểu bang chiến trường, chỉ cần vài chục nghìn cử tri Dân chủ hoặc trung dung chán nản, ở nhà trong khi cử tri Trump đi bầu đủ số. Kết quả bị lật ngược, dù đa số dân chúng có thể không thích Trump.

 

Vì vậy có thể nói: Trump không chỉ được đưa trở lại bởi người ủng hộ ông, mà còn bởi những người phản đối ông nhưng không hành động.

 

Cử tri “nằm nhà” nguy hiểm hơn cử tri đối lập

 

Cử tri đối lập: họ có lập trường rõ, họ đi bầu, họ chấp nhận kết quả.

 

Cử tri “nằm nhà” thường tin rằng “phiếu tôi không quan trọng” hoặc nghĩ “ai lên cũng vậy” hoặc mệt mỏi, mất niềm tin.

 

Chính nhóm này làm suy yếu dân chủ từ bên trong, vì họ có quyền nhưng không dùng.

 

Trump thắng nhờ kỷ luật của phe mình. Không cần đa số, Trump chỉ cần: thiểu số trung thành, đi bầu đều, tập trung đúng tiểu bang.

 

Trong khi đó, chỉ cần: một tỷ lệ nhỏ cử tri trẻ, cử tri da màu, cử tri độc lập không đi bầu là đủ tạo khác biệt.

 

Bầu cử không thưởng cho sự phẫn nộ trên mạng, mà thưởng cho người bước vào phòng phiếu.

 

Nhưng không thể đổ hết lỗi cho cử tri ở nhà.

 

Cũng cần công bằng:

 

Một số người bị cản trở bỏ phiếu (luật lệ phức tạp, giờ làm việc, giấy tờ)

 

Một số không thấy ai đại diện cho mình.

 

Một số bị tấn công thông tin sai lệch. Trách nhiệm không chỉ thuộc về cá nhân mà còn thuộc về: đảng phái, hệ thống bầu cử, truyền thông, giáo dục công dân.

 

Có thể nói Trump trở lại Tòa Bạch Ốc nhờ ba yếu tố cùng lúc: cử tri trung thành của ông ta đi bầu đầy đủ; hệ thống Cử tri đoàn; một bộ phận lớn cử tri phản đối nhưng ở nhà.

 

Thiếu bất kỳ yếu tố nào trong ba điều trên, kết quả có thể đã khác.

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.