Anh cõng em: tấm ảnh khiến cả thế giới rơi lệ.

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

Đằng sau gương mặt vô cảm là một cõi lòng tan nát. Đằng sau bước chân lặng lẽ là tiếng khóc không thành lời. Và đằng sau bức ảnh khiến cả thế giới nghẹn ngào là một bi kịch vô danh giữa khói lửa chiến tranh Nhật Bản năm 1945.

 

Có những bức ảnh không cần lời chú thích. Chỉ một khoảnh khắc đông cứng trong thời gian cũng đủ kể lại cả một câu chuyện dài hơn hàng ngàn trang sách. Bức ảnh”Anh cõng em” của nhiếp ảnh gia Joe O’Donnell là một trong những hình ảnh như thế.

 

Nó không ghi lại tiếng bom nổ. Không có cảnh thành phố sụp đổ. Không có những đám cháy khổng lồ hay những con số thống kê lạnh lùng. Nó chỉ có một cậu bé đứng lặng giữa tro tàn, trên lưng là thi thể đứa em nhỏ đã chết. Nhưng chính sự im lặng ấy lại trở thành một trong những lời tố cáo chiến tranh đau đớn nhất trong lịch sử nhân loại.

 

Một bức ảnh thay cho vạn lời.

 

 

Năm 1945, Thế chiến II đi đến hồi kết trong một khoảnh khắc kinh hoàng khi Hoa Kỳ thả hai quả bom nguyên tử xuống Hiroshima ngày 6 tháng 8 và Nagasaki ngày 9 tháng 8. Hai vụ nổ đã cướp đi sinh mạng của hàng trăm ngàn người, phá hủy thành phố, để lại những vết thương thể xác và tinh thần kéo dài qua nhiều thế hệ.

 

Những con số về người chết, những báo cáo quân sự hay những bản đồ chiến tranh chỉ có thể mô tả một phần sự tàn khốc. Nhưng đôi khi, một khuôn mặt con người lại có sức lay động hơn mọi thống kê.

 

Trong bức ảnh nổi tiếng ấy, một bé trai khoảng 9 hoặc 10 tuổi đứng thẳng người giữa một khu hỏa táng dã chiến. Trên lưng em là một đứa bé nhỏ hơn, khoảng 4 hoặc 5 tuổi. Đầu đứa trẻ ngả ra phía sau, hai tay buông thõng. Em đã chết.

 

Còn người anh đứng đó, gương mặt không biểu lộ cảm xúc. Không khóc. Không than van. Không van xin. Chỉ là một sự im lặng đến lạnh người.

 

Nhưng đằng sau vẻ bình thản ấy có thể là một nỗi đau vượt quá sức chịu đựng của một đứa trẻ.

 

Cuộc gặp gỡ định mệnh của Joe O’Donnell.

 

Người ghi lại khoảnh khắc ấy là Joe O’Donnell, một nhiếp ảnh gia thuộc quân đội Hoa Kỳ. Sau khi chiến tranh kết thúc, ông được cử sang Nhật Bản vào tháng 9 năm 1945 để ghi lại tình trạng hậu chiến.

 

Ông đi qua nhiều vùng đất bị tàn phá, chụp hàng trăm hình ảnh về những thành phố hoang tàn, những nạn nhân chiến tranh, những đứa trẻ mồ côi và những con người đang cố gắng sống sót sau thảm họa.

 

Nhưng trong một lần đến một khu hỏa táng ở Nagasaki, ông đã gặp một cậu bé mà sau này trở thành nhân vật trong bức ảnh nổi tiếng nhất đời mình.

 

Ban đầu, Joe không thấy điều gì quá khác thường. Ở Nhật Bản thời đó, việc trẻ lớn cõng trẻ nhỏ trên lưng là hình ảnh quen thuộc. Nhưng cậu bé này khiến ông chú ý.

 

Em đứng quá thẳng. Quá im lặng. Quá kiên cường.

 

Joe nhận ra đứa trẻ trên lưng em không phải đang ngủ. Nó đã chết.

 

Theo lời kể của Joe O’Donnell, cậu bé đứng bất động trong khoảng vài phút. Sau đó, những người đàn ông đeo khẩu trang trắng tiến đến, nhẹ nhàng tháo thi thể đứa bé ra khỏi lưng anh trai và đặt lên giàn thiêu.

 

Cậu bé vẫn đứng đó. Em nhìn ngọn lửa bùng lên thiêu xác em mình. Không khóc. Không quay mặt đi. Có lẽ em đã phải dùng toàn bộ sức mạnh còn lại để không sụp đổ.

 

Joe từng kể rằng ông chú ý đến đôi môi của cậu bé. Em cắn môi quá chặt đến bật máu, như thể cố giữ cho tiếng khóc không bật ra.

 

Rồi khi mọi chuyện kết thúc, cậu bé quay lưng và lặng lẽ bước đi.

 

Không ai biết em đã đi đâu. Không ai biết sau đó cuộc đời em ra sao.

 

Một bản cáo trạng không cần lời.

 

Sau này, Joe O’Donnell nói rằng ông đã chụp rất nhiều hình ảnh đau thương trong chiến tranh, nhưng không có bức ảnh nào ám ảnh ông bằng hình ảnh cậu bé cõng em.

 

Bức ảnh ấy không có cảnh bạo lực trực tiếp. Không có tiếng kêu cứu. Không có máu me. Nhưng nó lại khiến người xem cảm nhận được toàn bộ sự tàn phá của chiến tranh.

 

Bởi chiến tranh không chỉ là những trận đánh giữa binh lính. Chiến tranh còn là những đứa trẻ phải trở thành người lớn trong một ngày. Là những người anh phải cõng em mình đến nơi hỏa táng thay vì cùng nhau đến trường. Là những gia đình bị xóa sạch chỉ trong vài giây.

 

Bức ảnh ấy trở thành một bản cáo trạng chống lại sự tàn khốc của chiến tranh và là lời nhắc nhở rằng mọi quyết định của các nhà lãnh đạo cuối cùng đều tác động lên những con người bình thường nhất.

 

Hành trình tìm kiếm một cái tên vô danh.

 

Điều đau lòng nhất là sau nhiều thập niên, người ta vẫn không biết cậu bé trong ảnh là ai.

 

Joe O’Donnell qua đời năm 2007, mang theo sự tiếc nuối vì chưa bao giờ biết được danh tính của hai anh em trong bức ảnh.

 

Năm 2018, ông Yoshitoshi Fukahori, một nhà nghiên cứu tại Nagasaki, đã cố gắng tìm lại tung tích cậu bé. Ông kiểm tra các tài liệu cũ, tìm kiếm hồ sơ trường học, hỏi những người sống sót sau vụ ném bom.

 

Nhưng chiến tranh đã xóa đi quá nhiều dấu vết.

 

Hồ sơ của nhiều trường học bị thiêu hủy. Nhiều nhân chứng đã qua đời. Có người cho rằng họ nhận ra cậu bé, nhưng không có bằng chứng đủ chắc chắn để xác nhận.

 

Cuối cùng, danh tính của em vẫn nằm trong màn sương lịch sử.

 

Nhưng có lẽ chính sự vô danh ấy lại khiến hình ảnh trở nên phổ quát hơn.

 

Em không còn là một cá nhân riêng biệt. Em trở thành biểu tượng cho hàng ngàn, hàng vạn trẻ em đã mất đi tuổi thơ trong mọi cuộc chiến tranh.

 

Từ Nagasaki đến lời cảnh tỉnh cho nhân loại

 

Hình ảnh”Anh cõng em” đôi khi được nhắc đến cùng với bộ phim hoạt hình Nhật Bản nổi tiếng”Mộ đom đóm”, câu chuyện về hai anh em Seita và Setsuko trong những ngày cuối Thế chiến II.

 

Nhưng nếu bộ phim là tác phẩm nghệ thuật dựa trên ký ức chiến tranh, thì bức ảnh Joe O’Donnell là một khoảnh khắc có thật. Một sự thật không có kịch bản, không có diễn viên, không có một cái kết được viết sẵn.

 

Điều đặc biệt là bức ảnh ấy được chụp bởi một người Mỹ, thuộc quốc gia đã sử dụng bom nguyên tử tại Nhật Bản. Nhưng vượt lên trên mọi tranh luận chính trị và quân sự, hình ảnh ấy trở thành tiếng nói chung của nhân loại.

 

Nó nhắc nhở rằng trong mọi cuộc chiến, dù bên nào chiến thắng, những người chịu mất mát nhiều nhất thường không phải là những người ra quyết định. Đó là những đứa trẻ.

 

Tám mươi năm đã trôi qua. Hiroshima và Nagasaki đã hồi sinh. Nhật Bản đã trở thành một quốc gia hòa bình và phát triển. Nhưng ký ức về những ngày tháng ấy vẫn còn tồn tại qua những hình ảnh như bức ảnh”Anh cõng em”.

 

Bởi vì hòa bình không phải là điều tự nhiên có được. Hòa bình là kết quả của sự tỉnh táo, lòng nhân ái và bài học mà nhân loại phải trả bằng quá nhiều đau thương.

Và trong thế giới vẫn còn tồn tại vũ khí hạt nhân hôm nay, cậu bé vô danh năm xưa vẫn đứng đó trong ký ức nhân loại.

 

Một đứa trẻ cõng em mình.

 

Một bước chân lặng lẽ.

 

Một tiếng khóc không thành lời.

 

Một lời cảnh báo không bao giờ được phép quên.

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.

 

Mời đọc thêm bài: Phóng viên ảnh chiến trường Joe O’Donnell.