Nhà Nho cũng có ‘Nho tiểu nhân’, kẻ chăn trâu cũng có ‘chăn trâu anh hùng’

 

Đoàn Phạm

 

 

 

 

 

 

 

Đào Duy Từ (1572-1634) là nhà quân sự, nhà thơ và nhà văn hóa, danh thần thời chúa Nguyễn Phúc Nguyên. Ông được coi là đệ nhất khai quốc công thần của họ Nguyễn và được thờ ở nhà Thái miếu.

 

Đào Duy Từ quê gốc ở làng Hoa Trai, nay thuộc xă Nguyên B́nh, huyện Tĩnh Gia, Thanh Hóa. Cha ông là Đào Tá Hán, một xướng hát chuyên nghiệp. Mẹ ông tên là Vũ Kim Chi. Ông thông minh, học rộng biết nhiều. Ông đi thi hương ở Thanh Hoá. Hiếu ty cho Đào Duy Từ là con nhà phường chèo, gạch bỏ tên không cho vào thi.

 

Một hôm ông nói với bạn rằng: Tôi nghe chúa Nguyễn hùng cứ đất Thuận Quảng, làm nhiều việc nhân đức, lại có ḷng yêu kẻ sĩ, trọng người hiền… Nếu ta theo vào giúp th́ chẳng khác ǵ Trương Lương về Hán, Ngũ Viên sang Ngô, có thể làm tỏ rạng thanh danh, ta không đến nỗi phải nát cùng cây cỏ, uổng phí một đời…. Rồi mùa đông năm Ất Dậu (1627), Đào Duy Từ trốn được vào xứ Đàng Trong.

 

Đầu tiên, ông ở huyện Vũ Xương hơn một tháng để nghe ngóng t́nh h́nh. Sau biết khám lư Hoài Nhân là Trần Đức Ḥa là người có mưu trí được chúa Nguyễn Phúc Nguyên tin dùng, ông vào Hoài Nhân, đi ở chăn trâu cho một phú ông ở xă Tùng Châu. Phú ông thấy Đào Duy Từ học rộng tài cao, biết ông không phải là người thường, liền đem nói với Trần Đức Ḥa. Trần Đức Ḥa cho gọi Đào Duy Từ đến hỏi chuyện. Thấy mọi chuyện ông đều thông hiểu, liền giữ ông lại và gả con gái cho. Khi Trần Đức Ḥa xem bài “Ngọa Long cương” của Đào Duy Từ liền nói rằng: “Đào Duy Từ là Ngọa Long đời này chăng”.

 

 

 

Chân dung Đào Duy Từ. (Ảnh: youtube.com)

 

Trong thời gian Đào Duy Từ đi chăn trâu cho nhà phú ông xă Tùng Châu, có một giai thoại thú vị được lưu truyền về tài ứng đối và khí chất phi phàm của ông.

 

***

 

Nhà phú hộ Lê Phú ở xă Tùng Châu, phủ Hoài Nhân, tỉnh B́nh Định thuê được một đứa ở chăn trâu tên là Đào Duy Từ. Tuy đă đứng tuổi, nhưng Duy Từ tỏ ra rất cần mẫn, siêng năng. Ngày ngày cứ sáng, sớm lùa trâu đi ăn, măi chập tối mới đánh trâu về, trời nắng cũng như trời mưa, khiến gia chủ rất vừa ḷng, chưa hề có tiếng chê trách.

 

Một hôm, phú hộ họ Lê mời các Nho sĩ hay chữ khắp vùng đến nhà dự hội b́nh văn. Chập tối, sau khi tiệc tùng xong, mọi người c̣n trà thuốc, bàn căi chữ nghĩa văn chương, th́ vừa lúc Đào Duy Từ chăn trâu về. Thấy đám đông khách khứa tṛ chuyện rôm rả, Duy Từ bèn lại gần, đứng ghếch chân lên bậc thềm nh́n, tay vẫn cầm chiếc roi trâu, vai đeo nón lá, lưng quấn khố vải… Chủ nhà ngồi phía trong nh́n thấy cho là vô lễ, giận dữ quát:

 

– Kẻ chăn trâu kia! Hạng tiểu nhân biết ǵ mà dám đứng nh́n các quan khách đây là những bậc danh Nho?

 

Duy Từ nghe mắng song không tỏ ra sợ hăi, cười ha hả, rồi nói một cách thản nhiên:

 

– Nho cũng có hạng nho quân tử”, hạng nho tiểu nhân”. Chăn trâu cũng có kẻ chăn trâu anh hùng”, kẻ chăn trâu tôi tớ”, cao thấp không giống nhau, hiền ngu không là một! C̣n kẻ tiểu nhân tôi chỉ đứng nh́n, có xâm phạm ǵ đến cái phú quư, sang trọng của các vị, mà chủ nhân lại mắng đuổi?

 

Mấy người khách nghe Duy Từ là đứa chăn trâu, mà nói lư như vậy, liền vặn hỏi:

 

– Vậy nhà người bảo ai là “nho quân tử”, ai là “nho tiểu nhân” hả?

Đào Duy Từ chẳng cần nghĩ ngợi, nói luôn một mạch:

 

– “Nho quân tử” th́ trên thông thiên văn, dưới thấu địa lí, giữa hiểu việc đời, trong nhà giữ được đạo cha con, t́nh nghĩa vợ chồng, anh em, bè bạn, ngoài xă hội th́ biết lo việc nước, vỗ yên dân, giúp đời, pḥ nguy cứu hiểm, để lại sự nghiệp muôn đời. C̣n nho tiểu nhân” th́ chỉ là bọn học vẹt, cầu danh cầu lộc, khoe ít chữ nghĩa, coi thường hào kiệt, may được giữ một chức quan nhất thời, th́ chỉ t́m trăm phương ngàn kế để mưu đồ lợi riêng làm sâu mọt hại dân đục nước, thật là đáng sợ!

 

 

Theo Đào Duy Từ th́ “nho quân tử” là người luôn tu dưỡng nội tâm, có trách nhiệm với mọi việc, chứ không phải là kẻ chỉ biết thể hiện ra bên ngoài. (Ảnh: pinterest.com)

 

Đám khách nghe Duy Từ nói thế, đều giật ḿnh kinh ngạc, không ngờ một đứa chăn trâu mà lư lẽ cứng cỏi làm vậy, bèn ṭ ṃ hỏi thêm:

 

– C̣n kẻ chăn trâu anh hùng”, kẻ chăn trâu tôi tớ” th́ nghĩa làm sao, nhà ngươi thử nói nghe luôn thể?

 

Duy Từ mỉm cười, ung dung trả lời:

 

Chăn trâu anh hùng” th́ như Nịnh Thích phục hưng nước Tề, Điền Đan thu lại thành tŕ cho nước Yên, Hứa Do cho trâu uống nước ở khe mà biết được hưng vong trị loạn, Bạch Lư Hề chăn dê mà hiểu thấu thời vận thịnh suy.  Đó là những kẻ chăn trâu anh hùng”. C̣n những bọn chỉ biết cam phận tôi tớ, chơi bời lêu lổng, khi vui th́ reo hô hoán, khi giận th́ chửi rủa, đánh đấm, chẳng kể ǵ thân sơ, làm cha ông phải xấu lây, xóm làng chịu điều oan. Đấy là hạng ”chăn trâu tiểu nhân” cả!

 

Mọi người nghe Duy Từ đối đáp trôi chảy, sách vở tinh thông, nghĩa lư sâu sắc, càng thêm kinh ngạc, nh́n nhau, rồi đứng cả dậy, bước ra ngoài thềm mời Duy Từ cùng vào nhà ngồi. Nhưng Duy Từ vẫn tỏ ra khiêm tốn chối từ. Cả bọn bèn dắt tay Duy Từ lên nhà, ép ngồi vào chiếu trên.

 

Phú hộ Lê Phú rất đỗi ngạc nhiên, thấy kẻ đầy tớ chăn trâu nhà ḿnh mà nói toàn chữ nghĩa nên c̣n ngờ, bèn giục mấy nhà Nho hỏi thêm, thử sức Duy Từ về kiến thức, sách vở cổ kim xem hư thực ra sao. Các vị Nho học nhất vùng hỏi đến đâu, Đào Duy Từ đều đối đáp trôi chảy đến đó và tỏ ra không có sách nào chưa đọc đến, không có chữ nào không thấu hiểu, khiến cho cả bọn phải thất kinh, bái phục sát đất!

 

Chủ nhà cũng không kém phần sửng sốt, mới vỗ vai Duy Từ, đổi giận làm lành, mà rằng:

– Tài giỏi như thế, sao bấy lâu cứ giấu mặt không cho lăo già này biết, để đến nỗi phải chăn trâu và chịu đối xử bạc bẽo theo bọn tôi tớ? Quả lăo phu có mắt cũng như không. Có tội lắm! Có tội lắm!

 

Từ đó chủ nhà may sắm quần áo mới, xem Duy Từ là khách quư, mời ngồi giảng học, đối đăi hết sức trọng vọng.

 

***

 

Sau này Đào Duy Từ được Trần Đức Hoà giới thiệu với chúa Nguyễn Phúc Nguyên. Đào Duy Từ cao đàm hùng luận, bác cổ thông kim. Nguyễn Phúc Nguyên mừng lắm, liền sau đó chúa họp bàn đ́nh thần phong cho Đào Duy Từ làm Nha úy Nội Tán, tước Lộc Khuê Hầu, trông coi việc quân cơ ở trong và ở ngoài, tham lư quốc chính.

 

Từ đấy Duy Từ nói ǵ chúa Nguyễn cũng nghe. Ông bày mưu vạch kế giúp chúa Nguyễn làm nên nhiều việc lớn. Chúa Nguyễn thường nói với mọi người: Đào Duy Từ thật là Tử Pḥng và Khổng Minh ngày nay.

 

 

Đoàn Phạm (tổng hợp và biên soạn)

 

 

Tin Tức - B́nh Luận     Vinh Danh QLVNCH     Audio Files     Tham Khảo     Văn Học Nghệ Thuật     Trang Chính