CÁI LON SỮA BÒ không có gì lạ, dĩ nhiên ai cũng biết. Hình dạng cái lon sữa đặc có đường là hình ảnh bình dị đời thường. Tuy nhiên hôm nay người viết có một ý tưởng khá lạ, đó là muốn viết lại một quá khứ của “cuộc đời” cái lon không, từng đựng sữa bò (sữa đặc có đường) hay bày bán trên mọi nẻo đường của miền nam trước đây.  Chuyện đời cái “lon sữa bò”- tại sao không có tại miền bắc? do trước 1975 kẻ viết bài này không biết ngoài đó có sữa hộp hay chăng? Hôm nay người kể chuyện muốn “đánh thức” một thứ tuy quá mức bình thường nhưng có thể ít người tin rằng nó từng gắn bó với tầng lớp dân dã ngày trước, một sự gần gũi cận kề và sâu đậm đến cuộc sống hàng ngày.

Ngày xưa hình ảnh vài trái cam đựng trong cái bịch ni-lon kèm theo cái lon sữa bò là chuyện khác thường rồi. Ít nhất là đi nhà thương thăm người bệnh hay tới nhà ai thăm người quen đang nằm liệt giường chưa dậy. Cũng có thể phái đoàn nào đó đi thăm và ủy lạo thương bệnh binh nhiều lắm nhưng đó là hình ảnh quan trọng, sẻ chia chẳng vui chút nào.

tiệm sữa lon nestle con chim thời còn Pháp

hộp sữa Bông Trắng còn gọi là Đầu Bò hay Cal Best trước cả sữa Ông Thọ

Cái lon sữa đó uống rồi chưa hẳn là đem bỏ đi. Cái lon không đó là một đơn vị đo lường gần gũi và cần thiết nhất cho người dân miền trung. 

Người bán gạo cần cái lon này nhất. Luật bất thành văn 4 lon ăn một ký gạo. Người trung chẳng tính 3 lon ăn 1 lít gạo như trong nam. Cái lon không qua tay người bán gạo cho đến lúc nó đen xỉn đi vẫn chưa vứt bỏ. Hình như cái lon không kia là vật thân yêu, quyến luyến nên người bán không nỡ vứt đi xa chăng? Vào chợ, tới hàng gạo chúng ta lúc nào cũng thấy cái lon nằm sẵn trên miệng cái bao gạo mở sẵn hay trên miệng thúng gạo đang đầy. Trong gia đình mỗi lần nấu cơm đều tính lon. Trong nhà tính đầu người lớn mà đong bao nhiêu lon gạo. Nếu có con nít thì đong ít lui. Có ai đó một mình ăn hết 2 lon gạo đó là chuyện khá lạ? 

- Ăn như đi cày !?

Lạ quá, ví von thế không hề là chuyện nói xấu, có thể người bác nông phu cần phải ăn no mới có sức lực cày bừa vất vả suốt ngày trên đồng ruộng.

nồi đồng nấu cơm gia đình ngày xưa

niêu cơm

nồi nhôm nấu cơm mấy chục người ăn khi có công chuyện

Ngày trước, câu này ám chỉ người sức ăn nhiều. Người mình hồi đó hay dùng bao nhiêu lon gạo để tính độ lớn của cái nồi nấu cơm cho gia đình. Nồi nhỏ nhất nấu khoảng 2 lon gạo, cho tới nồi 10. Khi có việc giỗ chạp nấu cơm nhiều, ở thôn quê người ta mượn nồi đồng lớn, thành phố thì có nồi nhôm có thể nấu cho hai ba chục người 

ốc gạo

    Khác với trong nam, chợ miền trung hay dùng lon sữa bò để đong các thứ hàng khác. Người bán muối cũng dong bằng lon, bán phân trồng lúa cũng đong bằng lon...thậm chí con mớ ốc gạo từ dưới dòng Thạch Hãn mới luộc xong với lá sả thơm phức cũng đong bằng lon sữa bò như thế. Dạo một vòng quanh chợ còn nhiều thứ cần cai lon đó để làm đơn vị cân đo đong đếm kể khó hết.

sim rừng

trái dâu rừng

Quanh ngoại ô thành phố, ban đêm dưới ánh đèn đường o bán hàng dân dã. Trái sim chín, hạt mốc mốc trái hạt sót, trái dâu rừng cũng đong bằng lon sữa bò không hơn không kém. Kể không hết chuyện cái lon không với đời sống dân mình ngày đó.

Ngày xưa dưới quê thường lên bán gạo ruộng mới xay xong cũng bán cho người thành phố và đong bằng lon. Người viết tuy còn nhỏ nhưng vẫn nhớ mẹ mình dùng 100 đồng thời Cụ Ngô có thể mua hơn năm mươi lon gạo ruộng (gạo trái mùa) thứ gạo giã xong còn màu nâu nhạt, dùng nấu cháo bữa sáng. Một thứ cháo ăn với cá bống kho khô rất ngon và bổ. Gạo ruộng quý, hiếm hơn gạo tạ. Một thời, gạo tạ trong nam ra chứa trong bao đay, một bao cân đúng 100 kg nên bà con mình hay kêu là gạo tạ.

Khó kể hết chuyện “đời cái lon”, một hình ảnh đi cùng với cuộc sống đời thường. Có thể coi đó là một kỷ niệm nho nhỏ nào đó nhưng lại gắn bó với bao người thân thương ngày trước. Còn nhiều lắm...

Cái lon hư rồi cũng thành đồ chơi cho con nít trong xóm. Nào mấy thứ để chơi như đá lon, lũ con nít chúng tôi la vang trong đêm hè, điện thoại alo-alo hai đứa đứng hai đầu, sợi chỉ căng thẳng, mi nghe khôn rứa???... Cũng có khi chúng tôi dùng cái lon hư để nhốt chú dế bên trong để ngày mai thi tài cùng mấy con dế lũ bạn trong xóm...

Cái lon trong tù là cái soon quý báu

Đến lúc lớn lên cùng cuộc đời “dâu bể” khó lường. Có khi bao kẻ vào “tù cải tạo”, té ra cái lon sữa bò kia vẫn mãi đi theo số phận. Cái lon không, bấy giờ là “của quý”, một cái nồi tý hon giúp đời tù qua cơn thèm khát hay những phút đói lòng. Cái lon rỉ sét nho nhỏ nhưng kẻ viết bài này từng dùng làm “vật chứa đựng” để nấu một con chuột chết trong tù. Chuyện khó ai tin vào thời nay do ta không bao giờ bị đói ngoại trừ số phận tù binh ngày cũ. Như trong hồi ký, người viết từng giết một con chuột trong tù do nó dám “táo gan” ăn trộm lát khoai luộc của mình và con chuột kia còn phá thủng cái bao cát đựng đồ của người tù đang treo tòn teng trên đầu nằm trong trại?!  Chuyện con chuột và cái lon làm cái “nồi” tí hon để nấu. Chuyện người tù chẳng ăn được miếng thịt chuột do nó quá tanh tưởi khi cái lon đã rỉ sét lâu ngày!?

Bao nhiêu câu chuyện từ “đời cái lon sữa bò” từ một ngày xưa trong đời sống hiền hòa một thuở thanh bình hay u buồn trong chiến tranh cho người thua cuộc trong đó có cả “cuộc đời cái lon” đi theo người tù binh trong lán trại rừng sâu... nhiều lắm nếu ai còn chút tâm tư nào nhớ về bao hình ảnh chân chất nhưng rất thật của một ngày xưa? Bỏ qua bào câu chuyện giàu sang phú quí hay xa hoa phù phiếm, chuyện cái lon sữa bò có thể giúp hồn người về với một cõi lòng đơn thuần mộc mạc cho một cảnh giới an nhàn thoát tục hơn chăng?

6/9/2026 

Đinh trọng Phúc