Đọc “Mợ Hữu”

của Trần Nhuận Minh

 

*

 

Mợ Hữu

 

Cậu xây xong nhà ba tầng

Người cứ dần dần héo quắt

Thế rồi một sớm tinh mơ

Cậu cứ lặng im mà mất

 

Cô bác từ quê ra viếng

Thấy mợ dịu dàng mảnh mai

Mà nhà th́ to đẹp thế

Biết rồi sẽ về tay ai?

 

Em chồng mắt lườm miệng nguưt

Vô tâm mợ có thấy đâu

Thương cậu, mợ không biết khóc 

Thỉnh thoảng lại hờ một câu

 

Mợ khổ từ hồi tấm bé

Mong chi lầu trắng gác xanh

Cậu chết mợ thành người lạ

Bơ vơ trong chính nhà ḿnh

 

Chẳng thiếu kẻ đe người ướm 

Nhà xinh mợ lại càng xinh

Như con thuyền nan không bến 

Lênh đênh trong chính pḥng ḿnh

 

Khách khứa dập d́u lá gió

Đêm đêm chớp bể mưa nguồn

Mắt mợ dần dần hoang vắng

Họ hàng mợ cứ quên luôn

 

Mợ đáng thương hay đáng trách

Trời ơi! Tách bạch làm chi

Ḍng sông muôn đời vẫn thế 

Đục trong th́ vẫn trôi đi

 

*

 

Hải Pḥng, năm 1990

Trần Nhuận Minh

 

 

LỜI B̀NH:

 

 

Gần 20 năm viết sách và kinh doanh sách kiếm tiền, tôi không mặn mà tới mấy chuyện thơ văn nên khi dàn trang đưa bài “Trần Nhuận Minh - Thi Nhân “Sĩ Phu Bắc Hà” lên trang blog Đặng Xuân Xuyến, tôi mới biết Trần Nhuận Minh là nhà thơ tài hoa. Chả trách, nhà thơ Chu Vương Miện ở tận Hoa Kỳ “say” ông đến “mê mẩn”.

 

Và cũng từ vô t́nh đó mà tôi biết, rồi thích bài thơ MỢ HỮU của ông.

 

Vâng. Tôi thích bài thơ Mợ Hữu đậm chất tự sự của Trần Nhuận Minh.

 

Mở đầu bài thơ, là lối kể chuyện chầm chậm, nhẩn nha, như để nén những cảm xúc sẽ ùa về, sợ sẽ làm vỡ chuyện về người cậu, người em của mẹ. Bốn câu thơ ở khổ thơ kể về người cậu thật giản dị, mộc mạc, hệt lối nói dân dă, chân chất của người chân quê. Chỉ thế thôi mà người đọc thấy được “Cậu” của nhà thơ là người “một nắng hai sương”, chỉn chu, căn cơ, chất phác. Từ “cứ” được sử dụng như một điệp từ, lặp 2 lần trong 4 câu thơ của khổ thơ như nhấn thêm, xoáy sâu thêm vào sự bất lực, xót xa trước sức khỏe có chiều hướng xấu đi trông thấy của người cậu. Hai từ “Thế rồi” ở câu thứ 3 thốt ra thật nhẹ, nghe như buông xuôi, như tuyệt vọng mà sức nặng ngàn cân:

 

Cậu xây xong nhà ba tầng

Người cứ dần dần héo quắt

Thế rồi một sớm tinh mơ

Cậu cứ lặng im mà mất

 

Sau khổ thơ tự sự thật nhiều cảm xúc về người cậu, nhà thơ bắt đầu kể về người mợ, bằng cách đặt h́nh ảnh “Thấy mợ dịu dàng mảnh mai” bên cạnh “Mà nhà th́ to đẹp thế” để đẩy lên nỗi xót xa của “cô bác”, của những thân bằng quyến thuộc, dành cho người vừa mất: tài sản làm ra mà không được hưởng. Câu nghi vấn, cũng là câu cảm thán, của lối suy diễn bạc bẽo và đố kỵ của thói đời: “Mà nhà th́ to đẹp thế/ Biết rồi sẽ về tay ai?”. Nghe sao mà chua xót!

 

Nỗi đau đời được Trần Nhuận Minh đẩy cao thêm: “Em chồng mắt lườm miệng nguưt”, làm đau hơn cái thế thái nhân t́nh bị sức mạnh vật chất chi phối. Th́ ra, người ta đến đám tang người thân phần ít là v́ đau xót, mà phần nhiều là v́ ấm ức, đố kỵ, là ngóng kiếm chác từ khối tài sản kếch xù của người vừa mất, xác vẫn c̣n đang nằm trong quan tài giữa nhà. Thật là tàn nhẫn, bỉ ổi!

 

H́nh ảnh “Em chồng mắt lườm miệng nguưt” làm ta nhớ tới mối quan hệ “chị dâu em chồng” vốn đă được mặc định chả tốt đẹp ǵ trong tiềm thức dân gian. Chỉ câu “Em chồng mắt lườm miệng nguưt”, Trần Nhuận Minh đă khắc họa mối quan hệ giữa “Mợ” và “Em chồng” rơ đang ở thế gầm ghè, căng thẳng, sắp chực trào v́ sức hút của kim tiền, khiến ta chạnh ḷng thêm về h́nh ảnh người mẹ rất thực dụng trong ca dao: “Em đă bảo mẹ rằng đừng/ Mẹ hấm mẹ hứ mẹ bưng ngay vào.”.

 

Gia đ́nh chồng (cô bác) th́ như thế. Em chồng th́ như vậy. Tất cả đều ghé mắt vào khối tài sản “Cậu” để lại mà hậm hực, mà đố kỵ. C̣n “Mợ” th́ sao? Nếu ở khổ thơ trước, Trần Nhuận Minh kể “Mợ” của ông đẹp về h́nh thức “Thấy mợ dịu dàng mảnh mai”, th́ ở những khổ thơ này, ông kể về bản chất thật thà, chân chất của người mợ: “Vô tâm mợ có thấy đâu/ Thương cậu, mợ không biết khóc/ Thỉnh thoảng lại hờ một câu.”.

 

Và ông trần t́nh thêm về người mợ:

Mợ khổ từ hồi tấm bé

Mong chi lầu trắng gác xanh

Cậu chết mợ thành người lạ

Bơ vơ trong chính nhà ḿnh

 

Đến đây, người đọc thấy nhói ḷng, đau xót quá.

 

Câu ca dao “Cậu chết mợ ra người dưng” đă phũ phàng, đen bạc chốn dân gian nhưng qua sự kế thừa của Trần Nhuận Minh, ông đẩy sự tàn nhẫn, đen bạc đó cao lên thêm một bậc: “Cậu chết mợ thành người lạ”, bởi “người dưng” chỉ người ngoài, người không có quan hệ họ hàng, thân thích, c̣n “người lạ” chỉ người không hề quen biết, khiến h́nh ảnh người mợ “bơ vơ trong chính nhà ḿnh” càng tăng thêm ám ảnh, đau xót.

 

Dường như quá bất b́nh với những đố kỵ, hẹp ḥi từ những kẻ mượn danh người thân ḥng sang đoạt tài sản của người mợ, từ những toan tính trục lợi của những kẻ cơ hội, nhà thơ đă chua xót lật tẩy thói đời khốn nạn của những kẻ ḷng dạ nhơ bẩn, đau đáu v́ tiền: “Chẳng thiếu kẻ đe người ướm/ Nhà xinh mợ lại càng xinh”; và cảm thán sự bất lực, lẫn cả sự bất hạnh của người mợ chân chất, hiền lành trước lũ người gian manh, đểu cáng khi mà người phụ nữ “chân quê” đó chỉ mong có được sự b́nh yên nhỏ nhoi với một hạnh phúc b́nh dị, giản đơn cũng không có được: “Như con thuyền nan không bến/ Lênh đênh trong chính pḥng ḿnh.

 

Nhà thơ tiếp tục đau xót với nỗi cảm thương cho người mợ bằng những ḍng thơ viết về tận cùng nỗi cô đơn: “Khách khứa dập d́u lá gió/ Đêm đêm chớp bể mưa nguồn”; về nỗi đau âm ỉ của niềm tin, của t́nh nghĩa đă cạn kiệt, héo rũa: “Mắt mợ dần dần hoang vắng/ Họ hàng mợ cứ quên luôn”. Từ “cứ” lần nữa được nhà thơ sử dụng, như thêm một mặc định tất nhiên để cảm thông cho người mợ.

 

Rồi nhà thơ tự hỏi, tự vấn ḷng ḿnh: “Mợ đáng thương hay đáng trách”? Và kêu lên tiếng than, nửa như tự trách ḿnh, nửa như trách cứ người đời: “Trời ơi! Tách bạch làm chi.”, để tiếp tục lại tự trấn an ḿnh bằng triết lư có phần an phận, chấp nhận xuôi theo thói đời vô cảm như đă thành thông lệ, thành chân lư của ḍng đời: “Ḍng sông muôn đời vẫn thế/ Đục trong th́ vẫn trôi đi.”

 

Bài thơ khép lại với một tiếng thở dài.

 

 

Hà Nội, chiều 07 tháng 09 năm 2018

Đặng Xuân Xuyến

 

 

 

Tin Tức - B́nh Luận     Vinh Danh QLVNCH     Audio Files     Tham Khảo     Văn Học Nghệ Thuật     Trang Chính