Quê nghèo

Nghèo đến xót xa cơi ḷng

*

 

 

 

 

Quê nghèo

 

Quê tôi nghèo lắm

Vẫn lác đác nhà tranh

Vẫn tiếng thở dài những chiều giáp hạt

Vẫn bát cơm chan mồ hôi mặn chát

Cha cả đời lam lũ

Mẹ một đời chắt chiu

Khoai sắn vẫn len vào giấc ngủ

Tuổi thơ tôi đói ngủ

Thương cánh c̣ bấu bíu lời ru.

 

Quê tôi nghèo lắm

Phiên chợ c̣n èo ợt nghèo hơn

Dăm ba nải chuối

Vài mớ rau tươi

Mẹt sắn, mẹt ngô

Í ới mời chào cao hơn mời cỗ

Lèo tèo dăm người bán

Lẻ tẻ mấy người mua

Ế bán

Chán mua

Phiên chợ quê xác xơ già cỗi.

 

Quê tôi nghèo lắm

Lũ trẻ gầy như con cá mắm

Lũ trai mặt mũi mốc meo

Gặm nhấm nỗi đau nghèo khó

Nơm nớp âu lo đời như chiếu bạc

Thương con c̣ con vạc

Mỏi cổ chồn chân trên đồng đất của ḿnh.

 

Quê tôi nghèo lắm

Nước mắt rơi từ thời chị Dậu

Tiếng oan khiên từ thời Giáo Thứ

Âm ỉ bủa quanh

Bám đeo đặc quánh

Chiếc cổng làng dựng lên thật đẹp

Sừng sững bê tông cốt thép

Ngạo nghễ tượng đài

Ngạo nghễ trần ai

Chiếc cổng làng thành tai hại

Giam hăm đời người

Tù túng giấc mơ.

 

Quê tôi nghèo

Nghèo cả giấc mơ...

 

*

 

Hưng Yên, chiều 29 tháng 12 năm 2014

Đặng Xuân Xuyến

 

 

LỜI B̀NH:

 

 

Hơn 60 năm trước, khi trọ học ở Hà Nội, tôi thường được ông chủ nhà cho cùng ông nghe buổi phát thanh ca nhạc của Đài phát thanh Pháp Á. V́ vậy, dần dà, tôi đă thuộc được lời và âm điệu của những bài ca mà tôi yêu thích, trong đó có bài “Quê  nghèo” của Phạm Duy mà tôi có cảm giác như cái quê nghèo trong bản nhạc ấy cũng chính là quê ḿnh, cũng “không xa kinh kỳ sáng chói”, cũng “có lũy tre c̣m tả tơi”… Sau ngày giải phóng Thủ đô năm 1954, tôi vĩnh viễn không c̣n được nghe đài Pháp Á nữa, không phải v́ không c̣n trọ học mà v́ dân chúng chỉ được nghe đài Hà Nội mà thôi. Những bản nhạc bấy lâu đă thuộc trôi dần vào lăng quên trước nỗi vất vả kiếm sống của một thời trai trẻ cùng sự cấm đoán hát những bản nhạc ấy. Lại thêm khắp các làng quê được khơi dậy phong trào hợp tác xă, ḷng người phơi phới hát vang lời ca "Dân có ruộng dập d́u hợp tác/ Lúa mượt đồng ấm áp làng quê/ Chiêm mùa cờ đỏ ven đê...". V́ thế hai tiếng “Quê nghèo” cũng  lặn mất tăm trong tâm trí của tôi.

 

Ai hay, hôm nay hai tiếng “Quê nghèo” lại hiện lên rơ nét trước mắt tôi. Không phải là nhạc phẩm “Quê nghèo” một thời vang bóng của nhạc sĩ Phạm Duy mà là bài thơ “Quê nghèo” c̣n như mới tinh nét chữ của nhà thơ Đặng Xuân Xuyến!

 

*

 

Bài thơ Quê nghèo (xem: Quê Nghèo.l) gồm 4 khổ chính, khổ nào cũng cất lên câu mở đầu: Quê tôi nghèo lắm nghe như một tiếng thở dài buồn thảm và dai dẳng không ḥng t́m thấy điểm ngừng. 4 khổ thơ chính và 2 câu thơ kết đă phô ra 5 cái nghèo lắm:

 

Trước hết là cái nghèo lắm về cảnh vật đến cuộc sống của người dân quê tôi:

Vẫn lác đác nhà tranh    

Vẫn tiếng thở dài những chiều giáp hạt

Vẫn bát cơm chan mồ hôi mặn chát

Cha cả đời lam lũ

Mẹ một đời chắt chiu

Khoai sắn vẫn len vào giấc ngủ

 

Ba tiếng vẫn ở ba đầu ba câu thơ liên tiếp biểu thị sự tiếp tục, tiếp diễn của trạng thái nghèo nàn mà không ǵ có thể thay đổi được qua năm tháng. Tuy nhiên, vẫn lác đác nhà tranh  th́ phần nào c̣n hy vọng nhà tranh sẽ hết. Nhưng “Vẫn tiếng thở dài những chiều giáp hạt/ Vẫn bát cơm chan mồ hôi mặn chát”  th́ không dễ ǵ thoát được khi mà người dân quê đă lam lũ dốc kiệt sức vào việc kiếm ăn và đă phải một đời chắt chiu từ củ khoai nắm thóc, vậy mà hạt gạo không đủ nấu cơm. Bởi thế, từ Vẫn thứ tư phải tiếp nối:  

Khoai sắn vẫn len vào giấc ngủ

 

Và biết bao tuổi thơ lâm vào cảnh:

Tuổi thơ tôi đói ngủ

Thương cánh c̣ bấu bíu lời ru.

 

Rất dễ hiểu ra, không phải là cánh c̣ bay lả bay la/ bay từ cửa phủ bay ra cánh đồng hay những cánh c̣ trắng phau phau/ ăn no tắm mát rủ nhau đi nằm; mà phải là những cánh c̣ đi ăn đêm, những cánh c̣ lặn lội bờ sông

 

 

Bài thơ Quê nghèo của Đặng Xuân Xuyến hôm nay nhắc tôi nhớ lại bản nhạc Quê nghèo từ năm 1948 của Phạm Duy với những cảnh mà từng ấy năm đă qua không một ai có thể vẽ lên h́nh ảnh môt quê nghèo tuyệt vời đến vậy: lũy tre c̣m tả tơi, những ông già rách vai cuốc đất bên đàn trẻ gầy... Rồi là một tiếng kêu thống thiết:  

Chiều rơi thoi thóp trên vài luống khoai

Hiu hắt tiếng bà mẹ cười

Vui v́ nồi cơm ngô đầy

 

Nhưng trong tiếng kêu thống thiết ấy vẫn c̣n có  niềm vui là nồi cơm độn đầy ngô. Người mẹ trẻ nghèo khó dẫu cũng thở dài nhưng trẻ thơ vẫn được đi vào giấc ngủ bằng sự vỗ về yêu thương của mẹ:

Có tiếng o nghèo thở dài

Vỗ về trẻ thơ bùi ngùi

 

Sau hơn 60 năm đi theo con đường của chủ nghĩa xă hội rồi lại thực hiện đường lối đổi mới, những tưởng quê tôi sẽ đổi thay và phát triển đầy ấm no, hạnh phúc. Ai ngờ Quê tôi của nhà thơ, một làng quê của một tỉnh nằm ở trung tâm đồng bằng Bắc Bộ, cách thủ đô Hà Nội chỉ hơn sáu chục cây số, một vùng đất đă nổi danh từ 200 năm trước với Phố Hiến, một thương cảng đô hội quan trọng bậc nhất ở Đàng Ngoài trong câu: “Thứ nhất Kinh Kỳ thứ nh́ Phố Hiến” vẫn không thoát cảnh Quê nghèo, vẫn chỉ là nhà tranh, là tiếng thở dài, là bát cơm mặn chát mồ hôi, là khoai sắn len vào giấc ngủ của người lớn, là cánh c̣ bấu bíu lời ru trong giấc đói ngủ của con trẻ.  

 

Quê tôi nghèo lắm c̣n được phơi bầy không giấu giếm trong cảnh chợ làng:

Dăm ba nải chuối

Vài mớ rau tươi  

Mẹt sắn, mẹt ngô

 

Hàng hóa chỉ có thế, không thấy con tôm, con cá, con gà, miếng thịt lợn…

 

Chợ quê không nhiều người và phong phú hàng hóa như chợ huyện, chợ tỉnh nhưng từ ngh́n đời nay chợ quê không chỉ là nơi đổi chác mua bán mà đối với dân làng c̣n là một nơi gần gụi thân thương chung của mọi người đồng thời cũng là một sắc thái riêng của văn hóa làng trong văn hóa chung của dân tộc. Bởi thế từ ngh́n đời nay, bao người ao ước:

Muốn cho gần chợ mà chơi

Gần sông tắm mát, gần nơi đi về

 

Nhưng bây giờ cái chợ quê của nhà thơ chỉ c̣n là một cái chợ “èo ọt’ với vài dăm món hàng rẻ tiền như nải chuối, mớ rau, mẹt sắn mẹt ngô th́ hiển nhiên cảnh họp chợ phải gần như vắng hoe:

Lèo tèo dăm người bán

Lẻ tẻ mấy người mua

 

Kẻ bán người mua, tất cả đều chung một tâm trạng buồn chán trước một phiên chợ đang tàn tạ không c̣n chút sự sống:

Ế bán

Chán mua

Phiên chợ quê xác xơ già cỗi.

 

Quê tôi nghèo lắm, nghèo đến xót xa cơi ḷng khi thấy h́nh hài  lũ trẻ:

Lũ trẻ gầy như con cá mắm

Lũ trai mặt mũi mốc meo

 

 

Nh́n lũ trẻ Quê nghèo trong thơ Đặng Xuân Xuyến, bỗng dưng tôi nghe văng vẳng tiếng hát trẻ trung trong câu ca dao:

Gió đưa gió đẩy… về rẫy ăn c̣ng 

Về sông ăn cá, về đồng ăn cua…  

 

Rồi lại ùa về thêm trong tôi những lời kể của nhà văn Tô Hoài:

cái thuở bé sao mà lâu thế, dài thế. Bắt châu chấu bán cho người chơi chim họa mi. Bán không hết th́ vặt cánh, bóp bụng cứt, rang khan với muối, ăn vă. Rồi th́ kéo bọn đi hun chuột đồng, chuột luộc, chuột rán đều ngon. Quả sấu, quả nhót dầm nước mắm ớt, bây giờ đến mùa vẫn nhớ thèm và nói đến vẫn c̣n tứa nước răi. Hôm nắng hanh th́ lùng các bụi tre bắt rắn ráo ra phơi ḿnh, chúng nó là rắn, nhưng rắn ráo, rắn nước, rắn mỏng không có nọc độc, thịt mềm như thịt gà con luộc..."  (trích Chiều chiều).

 

Bây giờ đâu c̣n dễ kiếm được con c̣ng, con cá, con cua đồng, đâu c̣n bắt được châu chấu, chuột đồng, rắn ráo, rắn nước rắn ṃng, đâu c̣n hái được quả sấu quả nhót nơi quê nhà…nên lũ trẻ mới ra cái h́nh hài, cá mắm mốc meo đáng thương kia.

 

Những thân h́nh đói khổ ấy làm sao chứa đựng được những tâm hồn lành mạnh mà trong họ chỉ có:

Nơm nớp âu lo đời như chiếu bạc

 

Với sự sống quẩn quanh chật hẹp tù hăm như những:

con c̣ con vạc

Mỏi cổ chồn chân trên đồng đất của ḿnh

 

Quê tôi nghèo lắm. Vậy nguồn gốc của nông nỗi nghèo lắm ấy là từ đâu?

Hăy nghe nhà thơ cắt nghĩa:

 

Trước hết là nỗi khổ đau truyền đời chưa dứt:

Nước mắt rơi từ thời chị Dậu

Tiếng oan khiên từ thời Giáo Thứ

Âm ỉ bủa quanh

Bám đeo đặc quánh

 

Và giờ đây cộng thêm:

Chiếc cổng làng dựng lên thật đẹp

 

Ô hay, sao lại là tội của chiếc cổng làng dựng lên thật đẹp ấy?

 

Cổng làng có từ xa xưa ở làng quê Việt Nam. Ngoài ranh giới phân chia, cổng làng thể hiện rơ hồn cốt của làng. Nó được dựng lên để bảo vệ làng khi có giặc giă, trộm cướp và thường được dựng bằng tre, nối liền với những lũy tre bao bọc quanh làng. Bên cạnh cổng làng có điếm canh, ngày cổng mở để dân làng đi lại, đêm làng cử người canh ở điếm, kiểm tra người lạ vào làng. Những chiếc cổng làng xưa cũ ấy đă đi vào thơ ca với những nét đẹp giản đơn mà thơ mộng:

Ngày nay dù ở nơi xa

Nhưng khi về đến cây đa đầu làng

Th́ bao nhiêu cảnh mơ màng

Hiện ra khi thoáng cổng làng trong tre 

                                 (Bàng Bá Lân)

 

Giờ cổng làng xưa không c̣n nữa. Quê th́ nghèo rớt mồng tơi mà người ta lại xây cổng làng hoành tráng quá. Cổng làng không c̣n là nơi thông báo cho người khác biết về địa giới hành chính của làng nữa mà dường như chỉ để khoe mẽ:

Sừng sững bê tông cốt thép

Ngạo nghễ tượng đài

Ngạo nghễ trần ai

 

Và chính v́ thế, người ta đâu biết:

Chiếc cổng làng thành tai hại

Giam hăm đời người

Tù túng giấc mơ.

 

Bài thơ kết thúc với hai câu nhưng câu thứ nhất cũng đai lại ba tiếng: Quê tôi nghèo. Và trong mọi cái nghèo đă nói, xót xa hơn cả là cái nghèo trong câu kết thứ hai:

Nghèo cả giấc mơ     

    

Đến giấc mơ cũng nghèo th́ nói ǵ đến hoài băo ước mơ lớn mà biết bao sự đổi thay tốt đẹp ở đời th́ chỉ thuộc về những người có hoài băo, biết ước mơ! 

 

*

 

Trong muôn vạn bài thơ của các kiểu người người làm thơ, nhà nhà làm thơ ngày nay với tràn ngập những bài thơ sáo ṃn, nhạt thếch và cũ rích, thậm chí có nhiều bài như cỏ dại và nấm độc, th́ bài thơ Quê nghèo của Đặng Xuân Xuyến là một bài thơ xứng đáng được những người yêu thơ đích thực đón nhận. Trước sự nghèo khổ của Quê hương, nhà thơ đă không câm lặng mà đă cất lên những tiếng thơ chân thật và đầy xúc động thể hiện những nỗi xót ḷng đối với làng quê, với người dân quê của ḿnh. Những tiếng thơ chân thật đến xót ḷng ấy cũng là tiếng nói chung cho nhiều người đang c̣n có những “Quê tôi” chưa thoát cảnh đói nghèo.

 

Mặc dù Bộ máy truyền thông Nhà nước đang tán dương mức tăng hơn 11 lần về thu nhập b́nh quân đầu người ở Việt Nam trong 20 năm qua, nhưng tôi không hề tin đến cuối thế kỷ này, Chủ Nghĩa Xă Hội sẽ hoàn thiện ở Việt Nam; tôi cũng không hề trông chờ vào sự đổi thay kỳ diệu trong ảo tưởng như câu thơ từ nửa sau thế kỷ trước:

Năm năm mới bấy nhiêu ngày

Mà trông trời đất đổi thay đă nhiều

                                     (Tố Hữu)

 

Tôi chỉ mong rằng, trên mọi miền đất nước, bà con dân quê chúng ta sẽ tự cứu ḿnh để sớm hết cảnh “Quê nghèo”, nghèo đến xót xa cơi ḷng như trong  thơ Đặng Xuân Xuyến.

 

*

 

Sài G̣n 17-06-2016

Nguyễn Bàng

Địa chỉ: Thành phố Sài G̣n

Email: bnguyen37@gmail.com

 

 

 

Tin Tức - B́nh Luận     Vinh Danh QLVNCH     Audio Files     Tham Khảo     Văn Học Nghệ Thuật     Trang Chính