BPhuong

 

 

Một người quen nhắc; tết Nguyn Đn sắp đến rồi! Nỗi dằn vặt chợt từ đu ập đến. Tết Canh T 2020 đ bỏ qua, chẳng lẽ Tết Tn Sửu 2021 sẽ bị bỏ qun, như ta đ qun ngy thng. Năm ngoi cn hưởng cht hương vị ngy Tết với mấy đn bnh tt, do người bạn tm giao từ thời cn đi học mang đến tặng, giữa lc thế giới bn ngoi vẫn bnh an. Năm nay th sao? D g đi nữa con tru sẽ bơi qua cơn sng thần dịch bệnh, l đ đến với thế giới loi người. Chỉ cn lời khẩn cầu chn thnh nhất:

 

Chuột đi mang theo bao nỗi khổ

Tru về mang đến vạn niềm vui

 

 

Từ mấy ngn năm về trước, Việt Nam đ c nền văn minh la nước. Thời kỳ vua Hng dựng quốc, con tru gp phần xy dựng căn bản cho việc cy bừa trồng la. Cc nh khảo cổ đ tm thấy tượng tru bằng đất nung trong thời kỳ Đồng Đậu cch đy hơn ba ngn năm. Trn mặt trống đồng Bắc L (Hiệp Ha) c chạm khắc hnh ảnh hội đm tru của người Việt cổ. Hnh ảnh con tru ko cy trn cnh đồng ngập nước, con tru gặm cỏ hay con tru đầm mnh trong ao hồ, khng biết tự bao giờ, trở nn quen thuộc, gắn b với cuộc sống m đềm miền thn d.

 

Tru ơi ta bảo tru ny

Tru ra ngoi ruộng tru cy với ta

Cy cấy vốn nghiệp nng gia

Ta đy tru đấy, ai m quản cng.

Bao giờ cy la cn bng,

Th cn ngọn cỏ ngoi đồng tru ăn.

(Ca dao)

 

Ba m ti vốn người sng nước miền Nam, nhưng sớm bỏ lng ln Si Gn. Ti sinh ra v lớn ln tại thnh phố, gọi theo giọng cải lương qu ma của b chị họ l Si Thnh xa hoa lệ. V vậy, ti chưa bao giờ mặt đối mặt với con tru, họa chăng chỉ thấy bng dng bc ta thấp thong trn ruộng la xanh r, bm theo hai bn lề con đường về tỉnh. Thế m hnh bng con tru vẫn tồn tại trong tiềm thức, bơi cạnh bn ti trn cả ging đời

 

Hnh ảnh con tru đầu đời l ch mục đồng, nằm ngất ngưỡng trn lưng tru, thả hồn bay cao theo ngọn gi chiều. Ti nhớ mi ngy xưa cn b, chạy theo bầy con nt trong xm, a ht:

 

 

Ai bảo chăn tru l khổ Chăn tru sướng lắm chứ

Ngồi mnh tru ta giật đui tru Rồi ta nho tai tru.

 

 

 

Thật ra l bi Em b qu (tc giả Phạm Duy-1954), khng biết ai đ đ nghịch ngợm sửa lời.

 

 

Khung cảnh hồn nhin, thơ mộng ấy theo ti suốt tuổi thơ nơi xm nhỏ, cho đến một ngy mộng vng tan vỡ. Ti nghe b hng xm mắng con: mầy khng lo học hnh, lớn ln đi chăn tru.

 

 

Ngy xưa, nơi cc lng qu, nhiều nh ngho phải đem đứa con trai lớn đang tuổi ăn khỏe, gởi cho gia đnh địa chủ giu sang lm trẻ chăn tru thu, lo chăn dắt đn tru. Từ tờ mờ sng cc ch b la tru ra đồng, giao cho thợ cy, để họ qung ln vai n ci ch nặng nề, từ sng tới chiều, ko chiếc cy trn cnh đồng ngập nước. Trong lc ấy lũ trẻ chăn tru phải lo giữ mẹ con tru ci, cắt cỏ non nhận đầy giỏ bội để kịp lo cho tru bửa ăn chiều. Hằng ngy, chăn dắt tru m để tru đi, để muỗi mng đốt, đỉa cắn chng, chnh ch mục đồng cũng mất củ khoai li bếp nng, ngon hơn l vng.

 

Chăn tru khng sướng như ti nghĩ!

 

Chăn tru kht nắng hi bn,

Ngủ chung với ch, ngủ hn với heo.

(Ca dao)

 

Mi đất mi phn nhuyễn với nhau

Mi bn vừa nạo dưới ao su

Chua chua rp rp mi ngm mạ

Nghe nứt mầm xanh mỗi tế bo.

 

(Thơ Hương Đất, Huy Cận)

 

Ngy khn lớn, đọc chuyện Ma len tru trong tập chuyện ngắn Hương rừng C Mau của Sơn Nam, ti cng thấm tha hơn nỗi khổ của kẻ chăn tru. Nhưng hnh ảnh m đềm, đn tru trở về chuồng, thấp thong trong bng chiều như lời miu tả của vua Trần Nhn Tng vẫn khng thể no xua đuổi ra khỏi k ức: Tru rừng Phi chu (Cape buffalo, Syncerus caffer) khng c họ hng gần với loi tru nước chu, hnh th cũng vạm vỡ hơn v chưa bao giờ được thuần ha. Cho đến nay, cc khoa học gia vẫn khng khẳng định được thủy tổ của giống tru rừng Phi Chu. Cc dấu tch tm thấy cho biết, khoảng 2000 năm TCN, ở Phi chu c loại tru rừng khổng lồ Pelovoris, sống trong vng rộng lớn, chạy di từ Maroc đến Libya, cặp sừng trải rộng gần 3m. Hiện nay giống tru ny đ tuyệt chủng.

 

Trước xm sau thn tựa khi lồng

Bng chiều man mc c dường khng.

Mục đồng so vẳng tru về hết,

 

C trắng từng đi liệng xuống đồng.

(Bi thơ Hn Nm Thin Trường vn vọng- Ng Tất Tố dịch)

 

Cuối thập nin 1990, c người chị họ tặng cho tượng mục đồng lm bằng đồng đen, chị đ cất giữ từ mấy chục năm. Đến by giờ n vẫn chiếm chỗ trn gi sch để trong phng khch. Mai ny chắc n sẽ truyền đến đời con chu ti, như hnh ảnh ch mục đồng sống mi trong ti

 

  Theo cc nh cổ sinh vật học (Paleontologist), cụ Tru đ c mặt trn quả địa cầu từ thời kỳ ấm p Eemian, trước kỷ băng h (Ice age) cuối cng, khoảng 125.000 năm về trước. Thuở ấy, thời tiết khắp nơi tương đối n ha, ma h mt mẻ, ma đng khng mấy lạnh, nn cc bc tru nh ta sống thoải mi trn một vng đất rộng lớn, chạy di từ tới u. Trong bốn chu kỳ của kỷ băng h, nhiệt độ tri đất bị giảm, tạo nn cc vng băng gi trn mặt địa cầu, loi tru nước thch nghi với kh hậu ấm, bị tuyệt chủng ở u chu. Phạm vi sinh hoạt của cc bc tru thu hẹp lại ở Ấn Độ, Nam Dương, Nam , Đng Nam v Bắc c chu. Một số nhỏ c mặt ở Nam Mỹ v Bắc Phi chu. Cc nh khoa học tm được trong hang động ở Nam Dương một bức bch họa, vẻ trn vch đ khoảng 44.000 năm về trước, m tả cảnh một đon thợ săn, mang gio v dy thừng đuổi bắt tru v heo.

 

Tuy vẫn cn nhiều cuộc tranh ci, người ta cho rằng, loi tru nước được thuần ha thnh gia sc tại Ấn Độ năm 5000 TCN v tru đầm lầy tại Trung quốc năm 4000TCN.

 

 

Trn thế giới c hai nhm tru, phn biệt bởi hnh dng cặp sừng; tru rừng Phi chu (Cape buffalo, Syncerus caffer) v tru nước chu (Bubalus).

 

Tru rừng Phi chu

 

 

Tru nước

 

 

Vo năm 1779, bc sĩ kim nh thực vật học người Thụy Điển Anders Sparrman, lần đầu tin gọi giống tru hoang d ny l Caffer, theo nguồn gốc từ tiếng Rập, c nghĩa l đồ ngu ngốc, giống như cụ Học Lạc nh ta (Nguyễn Văn Lạc, 1842-1915) đ từng miu tả con tru:

 

Mi sừng cho lắm cũng l tru,

Gẫm lại m coi thật lớn đầu.

Trong bụng lam nham ba l sch,

Ngoi cằm lm đm một chm ru.

Mắc mưu đốt đuốc tơi bời chạy,

Lm lễ bi chung dớn dc sầu.

Ngh ngọ gi đời quen ngh ngọ,

Năm giy đn khảy biết nghe đu.

 

Trong thời gian tiến chiếm cc nước Nam Phi lm thuộc địa, người Đức đ sử dụng danh từ ny để miệt thị người da đen, nn hiện nay từ ny đ bị cấm.

 

Tru Cape thuộc loi ăn thực vật lớn ở chu Phi, thuộc giống nhai lại, vốn khng c hm răng trn, chỉ ăn cỏ, bụi rậm, thảo mộc, lau sậy v l cy. Chỗ ở của chng rất đa dạng, bao gồm cc đầm lầy, vng ngập nước, cả vng thảo nguyn kh ro hay trong cc rừng rậm, cc cnh rừng thng thưa thớt trn miền ni cao đến 3000m, miễn l c nguồn nước chảy quanh năm. Tru Cape sống thnh từng đn, c thể ln đến cả ngn con, trong một hệ thống x hội rất phức tạp. Một số cc con tru ci gi, c cng huyết thống v kinh nghiệm dẫn đầu đn, tiếp đến l đon tru ci với cc con ngh đi giữa đn, cuối cng đm tru c địa vị thấp km trong đn đi bọc hậu.

 

Tru đực sống đơn lẽ hay kết hợp thnh nhm độc thn từ 5 đến 10 con, chỉ nhập vo đn lớn trong ma giao phối, ko di ba ngy. Để chiếm đặc quyền giao phối, cc con đực sẽ lao đầu vo cuộc giao tranh sống mi. Hai con tru đực ngẩng cao đầu gườm nhau, chờ đến giy pht kịch liệt cuối cng mới gục đầu xuống, đnh một đn ch mạng, c thể bẻ gy cả sừng của địch thủ. Trong thời gian ngắn ngủi ở đn ny, con đực cũng c thể chuyển từ nhm độc thn sang đn v ngược lại, nhưng trong đn chng khng ha nhập vo cấu trc x hội. Điều đng ch l trong thời kỳ sống với đn, con đực thường xuyn bị sụt cn do ăn t hơn trung bnh. C lẽ đ l nguyn nhn dẫn đến việc tru đực rời đn.

 

 

Sống trong miền hoang d, tranh đấu để sinh tồn theo luật thin nhin: mạnh thắng yếu thua, khn sống mống chết, đn tru phải đối ph với mun vn nguy hiểm. Rắn rt, su bọ, cc con mnh th lun rnh rập, ấy l chưa kể đến cc tay săn th dữ, hạ thủ chẳng lưu tnh. Vốn dĩ thch dầm mnh trong nước, tận hưởng cht thoải mi từ nguồn nước mt lạnh, cả đn di chuyển đến khu vực đầm lầy. Dưới ln nước đục lờ đờ, đn sấu h mn, để lộ hm răng nhọn hoắc, đ chực sẵn từ lu, chỉ cần một cht bất cẩn l c thể bỏ mạng.

 

 

 

Đy cũng l cơ hội săn mồi tốt cho đn sư tử. Dưới sự dẫn dắt của con thủ lĩnh, đn sư tử tm cch c lập một con tru gi, tch ra khỏi đn, nhằm dễ bề triệt hạ. Con tru rừng đơn độc rơi vo vng vy tấn cng của những con sư tử đnh chấp nhận trở thnh bữa tiệc thịnh soạn cho kẻ săn mồi.

 

 

Nhưng săn được con tru rừng mạnh bạo khng phải l chuyện dễ. Tru Cape c tầm nhn rộng lớn, c thể thấy địch thủ cch xa 1,5 km. Chng lập tức chụm vo nhau, xy thnh một vng trn phng thủ bằng những cặp sừng sắc bn. Khi bị dồn đến đường cng, để bảo vệ cc ch ngh, tru nổi đin, dng sừng hc, đm thủng địch thủ hay đi khi giẫm nt kẻ th. Trong khi ấy, con sư tử mảnh khảnh hơn, khng đủ sức để bẻ cổ con tru trưởng thnh, chỉ c thể giết chết bằng cch ngoạm vo cổ họng, xuyn qua lớp da dy từ 2-3 cm. Bỗng chốc, kẻ đi săn biến thnh nạn nhn một cuộc đuổi bắt.

 

 

Giống tru rừng c sừng to, mạnh mẽ ny được cc thợ săn th hoang ở Phi chu xếp vo 5 loi động vật c v to lớn nhất, m cũng l những loi động vật nguy hiểm, hung dữ nhất Phi chu: voi, sư tử, bo, t gic v tru rừng. Hằng năm c đến khoảng hai trăm người thiệt mạng bởi cc cuộc tấn cng của tru rừng, nhất l lc n bị mang thương tch.

 

Tru nước Chu (Bubalus) c thể chia đại khi thnh hai loại, tru nh (bubalus) v tru rừng (Bubalus Arnee), trong đ tru nh gồm tru sng (Riverbuffalo; bubalus bubalis) v tru đầm (Swamp buffalo; bubalis carabanesis) c 74 giống khc nhau.

 

 

Tru sng (Riverbuffalo; bubalus bubalis) ở Nam , được nui để lấy sữa v thịt. Cc giống tru sữa Murrah của Ấn Độ, được xuất cảng trn ton thế giới.

 

 

Cch đy khoảng 4000 năm, con người đ từng thưởng thức mn sữa tru. Hiện nay sữa tru chiếm 13% số sữa sản xuất trn ton thế giới, thu hoạch nhiều nhất trong cc nng trại ở Ấn Độ, Pakistan, Trung Quốc, Ai Cập v Nepal.

 

Ngy nay tru nước được nui trn khắp cc lục địa. Sữa tru dễ tiu ha, ngọt hơn v bo gấp đi sữa b, hm lượng casein rất cao, thch hợp cho việc sản xuất ph mt. Nỗi tiếng nhất c lẽ l ph mt Mozzarella, một sản phẩm nng nghiệp, được chế từ sữa tru, xuất pht từ vng Campania ở miền Nam nước , tạo hương vị đặc biệt cho mn ăn quốc hồn quốc ty của người l bnh pizza v x lch caprese.

 

 

Tru nước vng Campia ()                                  Tru nước nui ở Đức

 

Tru đầm (Swamp buffalo; bubalis carabanesis) nui ở Đng Nam v Trung quốc, chủ yếu l động vật lao động, đặc biệt dng vo cng việc trong nghề trồng la nước. Chỉ khi chng qu gi để lm việc, chng mới bị giết để ăn thịt v hầu như khng c vai tr g trong việc sản xuất sữa. Trong cc lng qu Việt Nam, nhất l cc cụ gi, c người cả đời chẳng đụng đến miếng thịt tru hay b v cho n l người bạn trung thnh, cả đời đ gnh vc cng việc đồng ng nặng nhọc.

 

Tru đầm lầy chu, ở Việt Nam cn được gọi l tru Ngố hay tru Gi, c cặp sừng hnh trăng lưỡi liềm, gồm hai loại chnh: Carabao ở Phi Luật Tn v đảo Guam; giống tru Krbau hay Kerbau M Lai, phổ biến rộng ri trong vng đng Nam .

 

 

Tru Phi Luật Tn                                                        Tru Việt Nam

 

Tru rừng chu (Bubalus arnee) l loi tru lớn, tổ tin của cc loại tru nh, hiện nay cn tm thấy trong cc khu rừng ở Ấn Độ, Nepal, Bhutan, Thi Lan, Miến Điện v Cam Bốt. Chng đ bị tuyệt chủng tại Pakistan, Bangladesh, Lo v Việt Nam.

 

 

Phần lớn cc loi tru thch định cư nơi cc vng ngập nước, rừng đầm lầy v thung lũng sng, cy cối rậm rạp. Thn thể của cc bc tru cũng l chỗ sinh hoạt của cc loại cn trng k sinh, cc loại ve, ht mu tru để sống, mang mầm dịch bệnh. Người ta kể lại, c loại b cht tru cn gọi l con vt, sau khi ht mu no n, thn hnh phồng to đến bằng đầu đủa, nghe m khiếp. Để chống lại cn trng v giải nhiệt, trong những trưa h oi ả, cc bc tru thường dnh thời gian giầm mnh xuống ging sng, ao nước hay lăn mnh trong vũng bn. Sau đ lớp da được bao phủ bởi một lớp bn dy, khng một loại cn trng ht mu no c thể xm nhập.

 

 

 

 

 

 

Trong thin nhin, trời sinh voi, sinh cỏ, sinh vật sống cộng hưởng, cc loại cn trng ht mu ny lại l mn ăn bo bổ của vi loại chim, như chim cắt v, chỉ chờ hội để bắt mồi. Cc bc tru cũng chỉ mong c thế, nằm yn cho chng tha hồ mổ, gở những phiền phức, ngứa ngy, đang bm chặt vo da thịt mnh

 

 

BPhuong

8/02/2021

27 thng chạp năm Canh T

 

 

Tin Tức - Bnh Luận     Vinh Danh QLVNCH     Audio Files     Tham Khảo     Văn Học Nghệ Thuật     Trang Chnh