Theo dòng thời sự ngày 06/3/2026

 

 

Quyền nơi sinh trong Hiến pháp Mỹ đã thay đổi thế nào theo thời gian?

 

Tại Washington, Tòa án Tối cao đã xem xét từ hôm 01/04 sắc lệnh mà tổng thống Mỹ Donald Trump đưa ra năm ngoái về việc hạn chế quyền có quốc tịch theo nơi sinh đối với con cái của những người nhập cư đang trong tình trạng cư trú bất hợp pháp. Biện pháp này của ông Trump đã bị tất cả các toà án từng thụ lý tuyên là vi hiến, đồng thời làm dấy lên cuộc tranh luận vốn đã có từ lâu về nguyên tắc nền tảng được ghi trong Hiến pháp Mỹ từ năm 1868. 

 

Minh Phương

 

Bản phác thảo tòa án này mô tả luật sư cấp cao của chính quyền đảng Cộng Hòa tại Tòa án Tối cao, Chưởng lý D. John Sauer, đứng giữa, lập luận trước Tòa án Tối cao Hoa Kỳ, vào ngày 01/04/2026, tại Washington. Tổng thống Trump ngồi phía sau. AP - Dana Verkouteren

 

Ngay khi trở lại nắm quyền vào tháng 01/2025, tổng thống Trump đã ra sắc lệnh xoá bỏ quyền có quốc tịch theo nơi sinh của những đứa trẻ có cha mẹ đang cư trú bất hợp pháp. Ông cáo buộc đó là một “sự khuyến khích nhập cư” và một dạng “du lịch sinh con”. Tuy nhiên sắc lệnh này chưa bao giờ được áp dụng do đã bị nhiều toà án liên bang chặn lại. Giờ đây, việc đưa ra phán quyết thuộc về Tòa án Tối cao.

 

Quyền có quốc tịch theo nơi sinh, hay quyền nơi sinh, đã được ghi trong tu chính án thứ 14 của Hiến pháp Hoa Kỳ. Câu đầu tiên của Tu chính án này ghi rõ: “Tất cả những người sinh ra trên lãnh thổ Hoa Kỳ hoặc được nhập quốc tịch ở Hoa Kỳ, và thuộc quyền tài phán của Hoa Kỳ, đều là công dân của Hoa Kỳ và của tiểu bang nơi họ sinh sống.” Theo Tu chính án, điều này không phụ thuộc vào quốc tịch của cha mẹ. Tuy nhiên, theo chính quyền Trump, khái niệm này đã bị diễn giải quá rộng, khi bao gồm một cách sai lầm cả con cái của những người nhập cư không có giấy tờ hợp pháp.

 

Lịch sử hình thành 

 

Theo giáo sư khoa Luật trường Đại học Harvard, Gerald Neuman, ”khái niệm ‘jus soli’ (‘quyền nơi sinh’, trong tiếng Latin) khá phổ biến ở các nước Âu Châu vào đầu thời kỳ cận đại. Nó được áp dụng ở Anh trong thời kỳ thuộc địa hóa Bắc Mỹ, và các bang đầu tiên cũng đã tiếp nhận nó. Nhưng họ không áp dụng cho tất cả mọi người.” Những nô lệ, cũng như con cháu của họ, bị tước quyền này. Khi đó, địa vị của đứa trẻ phụ thuộc vào địa vị của người mẹ, theo quy tắc “partus sequitur ventrem”, một cụm pháp lý Latin có nghĩa là “người sinh ra sẽ theo bụng [của mẹ mình]”. Ngay cả những người da đen tự do cũng thường xuyên bị từ chối cấp quốc tịch.

 

Do Hiến pháp năm 1787 không đưa ra định nghĩa rõ ràng, mỗi bang phát triển các tiêu chí riêng. Sự phân mảnh pháp lý này đã đặt nền móng cho một trong những phán quyết gây tranh cãi nhất trong lịch sử Hoa Kỳ.

 

Năm 1857, Tòa án Tối cao ra phán quyết trong vụ Dred Scott, một nô lệ ở Virginia, đòi tự do cho bản thân và gia đình. Quyết định của thẩm phán là những người gốc Phi Châu, dù là đã được tự do hay đang là nô lệ, đều không thể là công dân Hoa Kỳ. Phán quyết do Chánh án Roger Taney đưa ra đã biến người da đen thành một “nhóm riêng biệt” và hợp pháp hóa một hệ thống phân biệt đối xử mang tính phổ quát. Do vậy, phán quyết này càng làm tăng căng thẳng xung quanh vấn đề nô lệ, đẩy nhanh tiến trình dẫn tới Nội chiến Hoa Kỳ (1861–1865). Cho đến ngày nay, phán quyết này vẫn được coi là tồi tệ nhất từng được Tòa án Tối cao ban hành.

 

Năm 1868: Sự ra đời mang tính hiến định của quyền nơi sinh

 

Phải đợi đến giai đoạn sau Nội chiến, một định nghĩa rõ ràng về quốc tịch mới dần xuất hiện. Năm 1866, Quốc hội thông qua Đạo luật Dân quyền nhằm bảo đảm các quyền cho những người nô lệ được giải phóng và con cháu của họ, trước khi ghi quyền có quốc tịch theo nơi sinh vào trong nền tảng hiến định với Tu chính án thứ 14, được phê chuẩn năm 1868. Tu chính án này quy định rằng mọi người sinh ra hoặc nhập quốc tịch tại Hoa Kỳ, và “chịu sự tài phán của nước này”, đều có quốc tịch Mỹ.

 

Giáo sư Gerald Neuman nhận định rằng ”cách diễn đạt này phản ảnh những ngoại lệ truyền thống liên quan đến những người thực chất không chịu sự tài phán quốc gia. Trong các cuộc tranh luận những năm 1860, ví dụ điển hình là các nhà ngoại giao nước ngoài: do được hưởng quyền miễn trừ ngoại giao, họ không chịu sự điều chỉnh của luật pháp Mỹ và giữ quốc tịch của quốc gia gốc. Con cái của họ không đủ điều kiện (có quốc tịch Mỹ). Một ví dụ khác là một chiến hạm nước ngoài ghé vào cảng Mỹ. Do Hoa Kỳ không thực thi quyền tài phán đối với con tàu này, một đứa trẻ sinh ra trên tàu sẽ không phải là công dân Hoa Kỳ.”

 

Thượng nghị sĩ Jacob Howard, người khởi xướng cách diễn đạt của Tu chính án thứ 14, khi đó cho rằng ông đã “giải quyết được vấn đề lớn về quốc tịch và loại bỏ mọi nghi ngờ về việc ai là công dân Hoa Kỳ và ai không phải”. Tuy nhiên, những vùng “xám” vẫn tồn tại. Đáng chú ý, người Mỹ bản địa chỉ được công nhận đầy đủ là công dân vào năm 1924 với “Đạo luật Quốc tịch Người da đỏ”. Và tại các lãnh thổ của Hoa Kỳ, như Puerto Rico, Guam và Quần đảo Virgin, chính Quốc hội, chứ không phải trực tiếp từ Hiến pháp, đã trao quốc tịch cho cư dân các đảo này thông qua các đạo luật liên tiếp trong thế kỷ XX.

 

Wong Kim Ark: Án lệ dẫn tới cách diễn giải hiện đại

 

Chính vào năm 1898, Tòa án Tối cao đã đưa ra cách diễn giải mang tính quyết định nhất về Tu chính án thứ 14 với câu chuyện của Wong Kim Ark. Sinh năm 1870 tại California trong một gia đình cha mẹ người Tàu Cộng, Wong Kim Ark thuộc thế hệ con cái của những lao động Tàu Cộng ồ ạt đến Hoa Kỳ từ giữa thế kỷ XIX.

 

Khi khoảng hai mươi tuổi, ông trở về Tàu Cộng để thăm lại gia đình. Khi quay lại, ông bị từ chối nhập cảnh vào Hoa Kỳ, dựa trên Đạo luật Loại trừ người Tàu Cộng, được thông qua vài năm trước đó và cho phép đình chỉ việc nhập cư của công dân Tàu Cộng.

 

Ở tuổi 24, người đầu bếp tại San Francisco này quyết định kiện chính phủ. Tòa án Tối cao đã đứng về phía ông, cho rằng Tu chính án thứ 14 có giá trị cao hơn Đạo luật Loại trừ người Tàu Cộng. Phán quyết này tạo thành án lệ và khẳng định một cách diễn giải rộng về quyền có quốc tịch theo nơi sinh, được duy trì trong hơn một thế kỷ.

 

Kể từ đó, Tòa án Tối cao thường xuyên tái khẳng định cách hiểu này. Năm 1982, tòa tuyên bố rằng không tồn tại “bất kỳ sự phân biệt nào” giữa người nhập cư hợp pháp và người trong tình trạng cư trú bất hợp pháp về mặt tài phán: tất cả đều “chịu toàn bộ các nghĩa vụ do luật dân sự và hình sự [tại nơi đó] áp đặt”. Đây cũng chính là điều mà Donald Trump đang tìm cách làm suy yếu. Đối với nhiều chuyên gia, nỗ lực này khó có thể thành công.

 

Vượt ra ngoài khía cạnh pháp lý, vấn đề này mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Bà Elora Mukherjee, giám đốc trung tâm hỗ trợ pháp lý cho người nhập cư tại Đại học Columbia, nhấn mạnh: ”Quyền có quốc tịch theo nơi sinh đánh dấu trung tâm bản sắc của chúng tôi với tư cách một quốc gia, đó còn là cách chúng tôi tự nhìn nhận mình qua nhiều thế hệ.”

 

(Nguồn: France 24)